Terug naar het strafhuis

De Marokkaanse kunstenares Lalla Essaydi verwerkt met hennakalligrafie haar verleden. Haar verhalen schrijft ze op vrouwenlichamen, hun kleding en doeken aan de muur.

’Ik was een braaf meisje”, vertelt de Marokkaanse kunstenares en fotografe Lalla Essaydi (1956). Toch sloten haar ouders Essaydi als kind meerdere malen op in een vervallen en verlaten huis. Daar moest ze haar zonden overdenken.

Essaydi belandde via omwegen in New York, waar ze nu met haar kinderen woont. Enkele jaren geleden keerde ze terug naar het huis van haar jeugd en liet de muren spreken op haar foto’s, die nu te zien zijn in de Witzenhausen Gallery in Amsterdam.

„Ik woonde in Marrakesh in een fijne buurt en mijn vriendinnen mochten veel”, vertelt Essaydi over haar jeugd. „Mijn familie was echter erg conservatief. Veel dingen waren taboe. Op mijn vijftiende verjaardag namen mijn broers mij mee naar een discotheek. Ik werd daarvoor gestraft en mijn broers niet, omdat een meisje niet op plek hoort te zijn waar alcohol wordt geschonken. Mijn familie had een prachtig huis uit de 18de eeuw, dat van mijn grootvader was geweest. Het werd echter gebruikt om de meisjes als straf naar toe te sturen. Niet alleen ik heb er gezeten, mijn nichtjes ook. Na het incident met de discotheek heb ik er een maand doorgebracht.”

In totaal is Essaydi zes á zeven keer naar het huis gestuurd, variërend van een kort middagje tot een hele maand op haar vijftiende. Er waren bedienden die erg goed voor haar zorgden, maar niet met haar mochten praten.

„In het begin was ik erg boos en geloofde bovendien zelf dat ik iets fout had gedaan. Naarmate ik er langer zat, raakte ik meer geïnteresseerd in het huis. Ik begon rond te lopen en dacht aan de vrouwen die er eerder woonden en het waarschijnlijk nog zwaarder hadden gehad dan ik. Die oude muren bevatten verhalen van generaties vrouwen. Ik wilde dat het huis tegen mij ging praten.”

Ondanks hun conservatieve denkbeelden wilden Essaydi’s ouders altijd het beste voor hun dochter. „Als kind heb ik op een Franse school gezeten met nonnen, omdat mijn ouders de andere scholen niet goed genoeg vonden. Toen mijn vader mij ’s avonds voor het slapen zag bidden als een christen, ben ik naar een andere school gestuurd.”

Essaydi woonde een tijd in Saoedi-Arabië en Frankrijk. In Parijs volgde ze in de avonduren kunstlessen. Na haar scheiding vertrok ze met haar kinderen naar New York.

In Boston studeerde ze als oudere studente voor het eerst voltijd aan een westerse universiteit en richtte zich op de fijne kunsten. De gedreven studente behaalde in 2003 haar mastertitel. Tijdens haar studie wilden sommige docenten dat Essaydi ’meer ontdekte’ en verder keek dan haar culturele achtergrond. „Maar dit is mijn cultuur”, antwoordde Essaydi simpelweg. Het gemis in haar leven en werk en bracht Essaydi terug naar het oude huis van haar grootvader in Marrakesh.

„Ik heb toen wederom een hele maand in het huis doorgebracht om de ervaringen uit mijn jeugd opnieuw te beleven. Als volwassene is het allemaal niet meer eng. Het is opmerkelijk hoe je je eigen jeugdherinneringen kunt romantiseren.” Ze schreef al haar emoties op in een dagboek en ging later ook verhalen van andere vrouwen in haar omgeving verzamelen. Uit dit werk kwamen twee fotoseries: ’Converging Territories’ en ’Les Femmes Du Maroc’.

In de Witzenhauzen Gallery hangen foto’s uit beide collecties. De gevoelens van Essaydi en tientallen vrouwen uit haar omgeving staan centraal. Met henna zijn in kalligrafie de poëtische verhalen beschreven. Ze staan gedrukt op verschillende kledinglagen, de huid van de vrouwen en doeken op de muren.

Het grootste verschil tussen de twee collecties is dat Essaydi in het begin de kunst van kalligrafie nog niet beheerste. „Het duurt jaren om kalligrafie te leren. Het is een kunst die traditioneel tot het domein van de man behoort. Het is niet verboden voor vrouwen, maar het wordt simpelweg niet beschikbaar voor ons gesteld. Dankzij mijn affiniteit met schilder- en tekenkunst heb ik het mezelf aangeleerd.”

De henna in haar werk symboliseert de vrouwelijke tegenpool van de kalligrafie. „Henna is een visuele en decoratieve kunst en wordt als tekenen beschouwd. Dit behoort weer tot het domein van de vrouwen.”

Essaydi speelt in de foto’s voortdurend met de scheiding van de seksen. Onder de gewaden dragen de vrouwen vaak mannenkleren, verklapt Essaydi. Ook het feit dat de vrouwen recht in de camera kijken en worden gefotografeerd in het voormalige mannenvertrek van het huis laat zien dat Essaydi afstand neemt van de traditionele kloof tussen mannen en vrouwen.

Met de foto’s hoopt Essaydi discussie en reactie op te wekken. „Zelfs als die reactie afkeer is”, zegt Essaydi. De fotografe merkt dat in elk land de dialoog op een ander niveau wordt gevoerd. „In de Verenigde Staten zijn mensen over het algemeen niet goed op de hoogte van de Arabische cultuur. Ze zijn meer geïsoleerd van de buitenwereld. Europeanen komen dagelijks met de Arabische cultuur in aanraking. Dan hoef ik niet eerst mijn cultuur uit te leggen voor ik aan mijn eigen werk toe kom.”

Het oude huis en de symbolische betekenis heeft Essaydi nog niet los kunnen laten. „Ik blijf dit project uitbreiden en met meer vrouwen werken. Er is nog zo’n kloof tussen mannen en vrouwen. Het probleem is nog niet opgelost, ik heb er alleen nog maar de bovenlaag van afgekrabd.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden