'Terug naar het jaar nul'

Wetenschapper Arie Zwiep heeft een theologisch megaproject voltooid: ruim duizend pagina's over de geschiedenis van de bijbeluitleg, vanaf de eerste eeuw tot nu. 'Ik ben een vakidoot.'

Spreekt theoloog Arie Zwiep als wetenschapper over de Bijbel, dan krijg je er een gelovige bij. Zo zegt hij halverwege het gesprek: "Ik vind de Bijbel een inspirerend boek. Het gaat over God en Jezus en over de hoogte- en dieptepunten van het leven."

Arie Zwiep (1964), theoloog aan de Amsterdamse Vrije Universiteit, heeft zijn levenswerk gemaakt van de bestudering van de uitleg van de Bijbel door de eeuwen heen. Hij promoveerde ooit op de verschillende varianten van het verhaal over de hemelvaart van Jezus. Nu heeft de universitair docent Nieuwe Testament en Hermeneutiek twee lijvige boeken voltooid over de geschiedenis van de bijbeluitleg, vanaf de eerste eeuw tot nu. Het resultaat van ruim een kwarteeuw onderzoek omvat meer dan duizend pagina's. Met een lach: "Ik ben een vakidioot."

In de woonkamer van zijn huis in Veenendaal komt het gesprek regelmatig op de verhouding tussen geloof en wetenschap. Voor veel academici mogen het werelden zijn die elkaar uitsluiten, Zwiep denkt daar anders over. "Geloof en wetenschap zijn bij mij niet te scheiden, ze beïnvloeden elkaar wederzijds", zegt hij. Zo benadert hij ook zijn vak: "Ik probeer omzichtig tussen twee klippen door te varen. Ik heb moeite met de gesloten dogmatische benadering van de Bijbel die zich principieel afsluit voor de uitkomsten van de moderne bijbelwetenschap."

"De fanatieke lezer met een kruisvaardermentaliteit die met de Bijbel in de hand de wereld om zich heen naar zijn hand zet: het staat er, dus het is zo. Het andere front ligt helemaal aan de andere zijde. Dat zijn degenen die de Bijbel al bij voorbaat een achterhaald boek vinden. Het type predikant dat zich in iedere preek verontschuldigt voor de achterhaalde voorstellingen in de Bijbel. Ik begrijp heel goed dat, na bestudering, niet iedereen de Bijbel een mooi boek vindt. Maar ik begrijp niet dat iedereen maar een mening over de Bijbel heeft zonder er zich ook maar enigszins in verdiept te hebben."

Ooit was het vakgebied van Zwiep niet meer dan 'uitlegkunde'. De dominee legde zijn gehoor precies uit wat een tekst betekende en probeerde er waar mogelijk een praktische draai aan te geven. Inmiddels is het een wetenschap die zich met veel meer bezighoudt: hoe interpreteren precies 'werkt', hoe lezers zelf betekenis aan teksten verlenen en wat er allemaal tussen tekst en lezer gebeurt.

U noemt uzelf gelovig.

"Ik geef de historische kritiek volop de ruimte, maar toch leg ik het bijltje er niet bij neer. Ik kan je niet precies vertellen waaraan dat precies ligt. Ik wil in ieder geval geen dingen geloven die nergens op slaan. Als de Bijbel zegt dat de wereld plat is, dan geloof ik dat natuurlijk niet. En als er ethische voorstellingen in staan die niet door de beugel kunnen - denk aan de beruchte geweldsteksten - dan wil ik daar afstand van kunnen nemen. Ik wil mijn geloof kunnen verantwoorden. Daarom ben ik dit vak ingegaan."

Valt het geloof, theologie en de Bijbel nog serieus te nemen in een geseculariseerde wereld?

"Dat was precies de vraag waarmee ik ooit theologie ben gaan studeren. Ik dacht: Hoe kan het nu dat ik met een boek bezig ben dat uitgaat van een wereldbeeld dat gewoon niet klopt? De wereld is niet plat. We kunnen niet met een wolk omhoog naar de hemel. Kunnen we, was mijn vraag, überhaupt nog iets met dat wereldbeeld?

Wat mij opviel is dit: mensen blijven de Bijbel lezen, ook al snappen ze er een heleboel niet van en weten ze dat we nu dingen anders formuleren. Waarom laten ze het boek niet gewoon dicht? Er zit kennelijk iets 'in' de Bijbel wat het de moeite waard maakt. Dat houd ik ook mijn studenten voor. Ik zou het jammer vinden wanneer ze aan het eind van de rit, als ze heel veel kritische inzichten hebben opgedaan, het oorspronkelijke vuur en enthousiasme zijn kwijtgeraakt."

Hoe geloofwaardig vindt u geloofsclaims, bijvoorbeeld dat Jezus Gods zoon is?

"Dit is precies een vraag waarvoor mijn vak, de hermeneutiek, heel belangrijk is. Ik zeg: terug naar het jaar nul. Wat bedoelde men toen met de formulering 'zoon van God'? In de vierde eeuw hebben de kerkvaders ervan gemaakt dat Jezus letterlijk Gods zoon is. Dat heeft voor veel misverstanden gezorgd. Kijk je naar de context uit de tijd van Jezus zelf, dan ontdek je iets heel anders. Jezus was iemand die volgens zijn volgelingen met God op gelijke voet stond. Dat was de basisclaim en die liegt er niet om. Daarmee wilde men zeggen dat Jezus uniek was. En misschien moet je dat in onze tijd anders zeggen."

Als het beeldspraak is, wat maakt het verhaal van Jezus dan nog bijzonder?

"Dat Jezus in de eerste eeuw al zoveel reactie heeft opgeroepen dat het tot op vandaag nagalmt, geeft mij te denken. Dat wil ik serieus nemen."

De logische conclusie voor een wetenschapper is toch dat de Bijbel gewoon door mensen is geschreven?

"Zelfs als het alleen door mensen is gemaakt, dan nog gaat de Bijbel ergens over. De claims in de Bijbel zijn voor mij voldoende waardevol om daar mijn kaarten op te zetten. De oproep om Jezus na te volgen in het leven van alledag, de nadruk op geloof en genade, het barmhartige christendom van de Bergrede. De navolging van Jezus is voor mij de samenhangende factor, de kern. Dat vind ik goed, dat spreekt mij aan."

Is het een taak van een wetenschapper om geloofsuitspraken te doen?

"De taak van de wetenschapper is onbeperkt. Maar er is een grens aan wat mogelijk is. Voor die grens kan ik keurig wetenschappelijk onderzoek bedrijven. Maar ik mis als wetenschapper de tools om iets zinnigs over die grens heen te zeggen. Dat kan ik niet. Het ultieme godsbewijs bestaat volgens mij dan ook niet. Maar het betekent óók dat ik me er niet bij hoef neer te leggen dat er niets niets achter die grens is. Ik moet gewoon bewust zijn van mijn beperkingen."

Toch wordt zuivere wetenschap gedaan met een beroep op de empirie, herhaalbaarheid en statistiek.

"Ja, binnen het natuurwetenschappelijk discours dat nu dominant is op de universiteiten. Mijn held is de Duitse filosoof Hans-Georg Gadamer. Wat is waarheid, vraagt hij zich af. Is dat iets wat je in een laboratorium kunt onderzoeken, waarmee je experimenten kunt doen? Of is waarheid ook iets wat je bijvoorbeeld ervaart als je voor een prachtig schilderij staat? Of als je liefde ervaart? Of schoonheid? Je kunt dan iets heel bijzonders ervaren wat je niet met een apparaat of methode kunt analyseren of meten. Dat overstijgt, zeg maar, de empirische, meetbare werkelijkheid. Toch is het er."

Is dat nog wetenschap?

"Ik wil niet mijn wetenschappelijke visie laten inperken door een gesloten wereldbeeld of grillige spelregels. Ik zie niet in waarom ik mij zou moeten beperken in mijn onderzoek tot wat alleen empirisch bewijsbaar is. Dat gaat niet met de filosofie, niet met de literatuurwetenschappen. Zo werkt het met de Bijbel ook niet."

Arie Zwiep: 'Als de Bijbel zegt dat de wereld plat is, dan geloof ik dat natuurlijk niet'.

Wie is Arie Zwiep?
Arie Zwiep promoveerde in 1996 aan de Universiteit van Durham, Engeland, en is universitair docent Nieuwe Testament en Hermeneutiek aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Eerder publiceerde hij 'The Ascension of the Messiah in Lukan Christology' (1997), 'Judas and the Choice of Matthias' (2004) en 'Christ, the spirit and the community of God' (2010). Zwiep is initiatiefnemer en redacteur van de wetenschappelijke publicatiereeks 'Amsterdam Studies in Theology and Religion' (AmSTaR).

Wat is hermeneutiek?
Hermeneutiek is de studie van interpretatie en uitleg van met name theologische en filosofische teksten. Het is een voornaam deelgebied binnen de theologie. De hermeneutiek heeft een lange geschiedenis, van de klassieke oudheid tot nu. Tot in de negentiende eeuw was hermeneutiek vooral de leer van het interpreteren van lastige oude teksten. Oude mythen, zo had men eerder al ontdekt, konden niet letterlijk waar zijn. De hermeneutiek had als doel de 'ware' bedoeling van de teksten te ontsluieren. Tegenwoordig concentreert hermeneutiek zich ook op de contextualisering van de tekst. Het idee dat er geen ware betekenis bestaat, maar alleen een oneindige hoeveelheid interpretaties is tegenwoordig dominant.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden