Terug naar een getraumatiseerd vaderland

Vier medewerkers van het Duitse politieke tijdschrift Radikal doken een jaar geleden onder in Nederland. Het blad fungeert als spreekbuis van terroristische organisaties volgens justitie, en dat is strafbaar in Duitsland. De overheid daar smoort politieke tijdschriften het liefst in de kiem, voornamelijk omdat het trauma van de Rote Armee Fraktion nooit helemaal is verwerkt. De namen van de betrokkenen zijn op hun verzoek veranderd in die van Olga, Paco en Arthur.

ROP ZOUTBERG

Dat gaat in Duitsland anders. Op 13 juni vorig jaar werden tweeduizend in gevechtstenue gestoken commando's verzameld voor wat een 'slag tegen links' werd genoemd. Bij de actie werden verspreid over het hele land ruim vijftig huizen, boekhandels, infowinkels en werkplaatsen doorzocht. Het doel van de Aktion Wasserschlag (Actie Mislukking) was het opsporen van mensen die verantwoordelijk konden worden gesteld voor aanslagen van de actie- en terreurgroepen Anti-imperialistische Zelle (AIZ), Das Komitee en Rote Armee Fraktion (RAF).

Ook speurde de politie naar de medewerkers van het ondergrondse tijdschrift Radikal. In dat blad doken met enige regelmaat verklaringen op waarin aanslagen van RAF, AIZ en Das Komitee werden opgeëist. Ook verschenen er praktische handleidingen in om brandbommen te maken. In de ogen van de Duitse justitie betekent het dat Radikal een criminele vereniging is die terroristen recruteert en ze ook nog eens van harte ondersteunt. Dat is strafbaar volgens de artikelen 129 en 129a van het wetboek van strafrecht.

Vier mogelijke medewerkers van Radikal werden na Aktion Wasserschlag in isolatie geplaatst met als vooruitzicht vijf jaar gevangenisstraf. Zij zouden pas een half jaar later weer vrijkomen. Vier collega's van hen - toevallig niet thuis ten tijde van de invallen - doken in Nederland onder. Drie Radikal-redacteuren gaven zich donderdag, exact een jaar na dato, alsnog bij de politie aan.

Het gesprek met de in Nederland ondergedoken Radikal-medewerkers Olga (35), Arthur (30) en Paco (35) vond afgelopen week plaats, vlak voordat Olga en Paco zich, na een persverklaring van hun advocaat, in Bremen bij de arrondissementsrechtbank meldden. Dat vooruitzicht wordt door Olga kortweg met Scheisse afgedaan. Tegelijkertijd heeft ze het gevoel dat ze weinig keus heeft. Het arrestatiebevel tegen haar en de anderen is nog steeds van kracht. Ze gaat uit van zeker twee maanden tot een half jaar voorarrest tot het proces, dat op zijn vroegst eind van dit jaar begint.

Olga: “Ze kunnen ons om twee redenen aanhouden. Allereerst bestaat er vluchtgevaar, hoewel dat vreemd is als je bedenkt dat we naar huis terugkeren en ons vrijwillig bij de politie melden. Justitie zal het anders zien: we zijn er een jaar geleden al vandoor gegaan. Een andere reden voor een arrestatie kan zijn dat ze bang zijn dat we bewijzen tegen ons vernietigen. Maar de meest vermoedelijke drijfveer zal wraak zijn. Ze willen met onze aanhouding duidelijk maken dat het geen zin heeft er vandoor te gaan.”

Ze kijkt even naar Paco en Arthur, die er net als zij uitzonderlijk normaal uitzien. Normale dertigers in normale afgeknipte spijkerbroeken met normale pakjes shag, die op straat in het Nederlands worden aangesproken door mensen die de weg willen weten. Dat besef heeft de paranoia over een ontmaskering of voor een BVD-er op de hoek van de straat weggenomen, hoewel ze zich realiseren dat het beter is maar niet op te vallen.

Op de fiets stoppen voor alle rode verkeerslichten dus, en zorgen dat je altííd een kaartje in de bus hebt, zegt Paco. En ook Arthur houdt zich in: “Ik zeg niets als ik op straat iemand racistische taal hoor uitslaan”. Hij kijkt even verongelijkt. “Mensen in Nederland kennen me inmiddels als een héél timide jongen.” Pas onlangs durfde hij voor het eerst een café te bezoeken. Duitse vrienden die op bezoek komen zorgen nog steeds voor uitkijkposten langs de route die ze afleggen. Om zo te controleren of hen geen volgauto op de hielen zit.

“De situatie is minder dreigend geworden”, zegt Olga. “We verwachtten aanvankelijk lange gevangenisstraffen, omdat justitie toen nog parallellen trok tussen de medewerkers van Radikal en de RAF, Das Komitee en AIZ. Dat gebeurt nu niet meer. De strafbare feiten waar we nog van verdacht worden zijn het maken van Radikal en het afdrukken van persverklaringen. Het is nu goed mogelijk dat we slechts een voorwaardelijke straf krijgen.”

De drijfveer juist nu terug te gaan lijkt deels ingegeven door heimwee. “De tijd die ik na mijn terugkeer in de gevangenis doorbreng neem ik op de koop toe, om eindelijk weer thuis te zijn”, zegt Paco. Olga: “Denk niet dat het eenvoudig is ondergedoken te leven. Uiteindelijk keert het zich tegen je. We hadden een betrekkelijk goed jaar in Nederland en ik ga niet terug omdat ik het dáár allemaal zo geweldig vind. Wel wil ik nu mijn vriendinnen terugzien en mijn politieke werk voortzetten, proberen een nieuw leven op te zetten.”

Het verleden van het gepolariseerde Duitsland wordt overschaduwd door de geschiedenis van de RAF, die de politieke agenda nog steeds bepaalt. RAF-lid Wolfgang Grams kwam drie jaar geleden om het leven bij zijn arrestatie op het station van Bad Kleinen. Onopgehelderd is gebleven hoe Grams stierf. Het vermoeden van een liquidatie door de politie beheerste maanden de media en leidde tot het ontslag van de verantwoordelijke minister en procureur-generaal.

Nieuwe politieke acties raakten ook onmiddellijk de zwakke plek van het land. Berichten in de Duitse media spreken van een herleving van het terrorisme in een ernstiger vorm dan in de jaren zeventig. In kranten-artikelen worden de AIZ gezien als exponent van de RAF, en de organisatie wordt sinds eind 1992 verantwoordelijk gehouden voor aanslagen op huizen van FPD- en CDU-politici, waarbij tot nog toe overigens geen gewonden vielen. Das Komitee plaatste springstof in een kazerne in Brandenburg in 1994 en in 1995 bij een gevangenis bij Berlijn. Tot ieders verrassing dook ook de RAF weer op. In april 1991 bracht ze Treuhand-baas Detlev Rohwedder om het leven. In 1993 volgden een nieuwe aanslag op een leegstaande gevangenis in Weiterstadt en een verklaring waarin nog meer acties werden aangekondigd.

De aanslagen zijn smetten op het blazoen van Duitsland, dat toch al lijdt onder acties van rechts in asielzoekerscentra, die het aanzien van het land weinig goed doet.

Radikal vierde in mei zijn twintigste jaargang en heeft zijn spoor getrokken binnen de politieke ontwikkelingen. De redactie van het blad doet haar werk sinds 1984 echter zo onopvallend mogelijk. De veiligheidsdienst zag in Radikal opnieuw de contouren van het terrorisme opdoemen, en heeft trouwens altijd goed onthouden dat RAF-oprichtster Ulrike Meinhof ooit begon bij het politieke universiteitsblad Konkret. Dat blad werd verboden na het afdrukken van een persverklaring van de Revolutionüre Zellen, en twee redacteuren werden tot tweeënhalf jaar veroordeeld. In 1986 viel de politie binnen bij tweehonderd boekhandels die Radikal verkochten en nam de tijdschriften in beslag.

Met de tanden op elkaar bleef Radikal drie, vier keer per jaar verschijnen. Ook na Aktion Wasserschlag van vorig jaar dook een nieuwe uitgave op. Het is een wat saai tijdschrift voor mensen die geen behoefte hebben de revolutie tot op het bot te doorgronden. Lange verhandelingen, wederom afkomstig van AIZ en Das Komitee, verdringen elkaar op dichtbedrukte bladzijden. Hier en daar staan een foto en tekeningen uit de strips Kuifje en Casper en Hobbes. Wie meer informatie wil kan schrijven naar het redactie-adres van het Amsterdamse Ravage, vermeldt het colofon. De huidige oplage bedraagt vijfduizend exemplaren, net zoveel als het aantal demonstranten dat vorig jaar tot ieders verassing voor Radikal in Hamburg de straat opging.

Midden 1993 stuitte justitie bij een onderzoek naar een vermeend RAF-lid op een vakantiehuisje in de Eifel, en ontdekte zo - volgens de politieverslagen - toevallig de plek waar de redactie van Radikal bijeenkwam om de inhoud van toekomstige nummers te bespreken. De ontdekking van het huisje vormde het begin van een nauwgezet onderzoek. Microfoons werden in de wanden, stopcontacten en tafelpoten geïnstalleerd, een videocamera werd voor de ingang geplaatst. Anderhalf jaar lang werden alle gesprekken in het vakantiehuisje geregistreerd.

Het onderzoek werd later uitgebreid naar alle vermeende redactieleden. Arthur: “Ook mijn telefoon werd afgeluisterd, observatie-camera's werden voor mijn woning opgesteld. Iedereen die mijn voordeur binnenging werd gefilmd. De post werd onderzocht, telefooncellen in de omgeving werden afgeluisterd. Ik werd gevolgd tot aan vakantie-adressen in het buitenland toe.” Het onderzoek moet een vermogen gekost hebben, denkt Paco, nog steeds verbaasd over de middelen die tegen Radikal werden ingezet. “Soms acht auto's voor een achtervolging. Andere keren werden mensen per satelliet in de gaten gehouden. Ze moeten gehoopt hebben alle linkse organisaties in Duitsland voor altijd op te rollen.”

Het resultaat van de politie-observaties leidde in juni vorig jaar tot Aktion Wasserschlag. De verhoudingen waren vanaf dat moment volledig zoek, meent Olga. “Tweeduizend zwaarbewapende politie-agenten werden tegen de medewerkers van een tijdschrift ingezet. Natuurlijk ben ik daar woedend over, ook omdat het toevallig míí betrof. Wat verwachtten ze?”

VERVOLG OP PAGINA 2

'links betekent in Duitsland gevaarlijk' VERVOLG VAN PAGINA 1

Volgens een woordvoerder van de Verfassungsschutz (de Duitse veiligheidsdienst), geciteerd in de Süddeutsche Zeitung, is Radikal in de loop der jaren een instituut geworden. Een uiterst samenzweerderig blaadje, ruggegraat van de links-extremistische beweging. “Radikal is een illegaal project en leeft daar van.”

Dat is onzin, meent Arthur. “Radikal voert discussies over racisme, seksisme en internationale politieke thema's. Het bestaat niet louter om persverklaringen af te drukken, dat is iets wat 'openbare' kranten en tijdschriften net zo goed deden en doen. Persverklaringen van de RAF verschenen ook in de Tageszeitung, en óók in de Frankfurter Rundschau.” Journalist Günter Wallraff ageerde in 1984 tegen de beknotting van de persvrijheid door het verschijningsverbod van Radikal. Dergelijke protesten zijn er het afgelopen jaar niet veel geweest. Arthur: “Voor de Duitse media, en dus ook voor meeste Duitsers, zijn we criminelen en terroristen. Daar wordt niet over gediscussieerd, laat staan aan getwijfeld. De tolerantie ligt hier wat dat betreft hoger. Bij de inval bij Ravage noemde geen van de kranten de medewerkers van het actieblad criminelen.”

De anonimiteit van Radikal is steeds de reden voor de overheid geweest om het tijdschrift als gevaarlijk te zien, meent Paco. Het was een tijdschrift dat niet te controleren viel.

Olga: “De linkse beweging in Duitsland is de afgelopen tien jaar kleiner geworden, maar dat neemt niet weg dat links nog altijd als gevaarlijk wordt gezien. Links, dat zijn de mensen die protesteren tegen de kernafval-transporten naar Gorleben, die ageren tegen Olympische Spelen in Berlijn, tegen racisme.”

“Berichtgeving over de kernafvaltransporten gaat niet over de waanzin van die transporten, maar over de criminalisering van de kernenergie-beweging”, valt Arthur bij. “Dat laatste punt wordt gezien als de wèrkelijke bedreiging van de rechtsstaat. Artikelen over anti-fascisten gaan niet over de degelijke organisatie waarin allerlei mensen samenwerken, maar over radicale acties tegen Die Junge Freiheit. (Een tijdschrift van radicaal-rechts; de redactie-ruimte en abonnementsbestanden gingen na een aanslag in vlammen op, red.) Opnieuw schreven de kranten over terrorisme en niet over het meer wezenlijke punt, hoezeer nieuw-rechts zich in de samenleving heeft geworteld.”

Ze zijn veranderd door de anonimiteit van het afgelopen jaar, zeggen ze. Eerst nam gaandeweg de angst af dat ze hier opvielen. Paco: “Zelfs Hollanders die we nu langer kennen vroegen niet wat we hier nu eigenlijk doen.” Hij kijkt ineens spottend. “Ze leken eigenlijk wel goed te begrijpen dat je liever hier woont dan in Duitsland.”

“Ik distantieer me niet, maar ik vind nu wel dat de persoonlijke consequenties van mijn politieke daden te groot zijn geworden”, zegt Arthur. “Natuurlijk blijft het goed een bepaalde politieke mening te publiceren, maar voor mij is Radikal niet zo belangrijk meer. Misschien moet het anders gemaakt worden. Internet lijkt een betere manier om informatie te verspreiden. Maar wie er ook verder gaat met Radikal, wij zullen het niet zijn.”

Olga: “Wij zijn voor de politiek niet langer anonieme mensen, en dus kunnen wij niet meer werken binnen de anonieme structuur die Radikal heeft. Dat zou weer anderen in gevaar brengen.” De stelling dat de Duitse justitie dan toch zijn zin heeft gekregen verwerpt ze. Olga: “Dat gebeurt niet als Radikal gewoon blijft bestaan. Daar gaat het om. Radikal was niet mijn kind, of zo.”

Arthur heeft besloten voorlopig niet terug te keren. Hij blijft in Nederland ondergedoken. “Het was het eerste half jaar moeilijk in te schatten hoe lang de arm van de Duitse veiligheidsdienst is, en hoe de verhoudingen hier liggen. Maar toch is de situatie nog lang niet duidelijk genoeg. Wat gebeurt er wanneer ik terugkeer? Het is me gelukt een nieuw leven op te bouwen, nieuwe vrienden te maken waarmee ik discussiëren kan. Leven op een manier zoals ik in Duitsland deed.”

Olga en Paco meldden zich donderdagmiddag bij het gerechtshof in Bremen en werden daarna door de politie overgebracht naar de gevangenis van Karlsruhe. Het is nog niet duidelijk of ze in voorlopige hechtenis worden genomen. Ongeveer tweehonderd sympathisanten demonstreerden donderdag in Bremen tegen de aanhouding van de Radikal-medewerkers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden