Terug naar de Linnaeusstraat

De bloemenzee is weg, maar de kogelgaten zitten nog in het fietspad. Precies een maand na de moord op Theo van Gogh vertellen ooggetuigen, winkeliers en buurtbewoners hoe op een doordeweekse dinsdagochtend een filmmaker werd vermoord door een terrorist op een fiets. Voor velen veranderde het hun wereldbeeld.

Fred van de Berg maakt een weids gebaar naar voren met de arm: ,,Hij gaf hem eerst zo een klap op de schouder. Van Gogh reageerde van 'Hé?'. Misschien wilde de dader hem in de ogen kijken. Toen klonken de luide knallen, een stuk of vijf. Theo viel van zijn fiets af maar rende daarna naar de overkant. Hij rende, hij strompelde niet, daarom flitste het nog even door me heen dat het allemaal nep was, dat ze Van Gogh alleen bang wilden maken.''

In de Pythagorasstraat in de Amsterdamse wijk Oost/Watergraafsmeer woont hij, Fred van de Berg. Toen hij er anderhalf jaar geleden naartoe verhuisde, had hij nooit kunnen denken dat de straat nog eens zo bekend zou worden. Of berucht, vanwege de moord op filmmaker Theo van Gogh, die iets verderop woonde en daar op

2 november vertrok voor de rit waarbij hij van zijn fiets zou worden geschoten en vermoord.

Hij was een makkelijk doelwit, zeggen veel mensen. Theo van Gogh had meestal zijn vaste route. Pythagorasstraat uit, linksaf de Hogeweg op langs scharrelslagerij Cees de Bouter. Hij groette de slager altijd uitbundig. En dan bij de Middenweg rechts, op het punt waar het winkelgebied begint. ,,Hij had een tijd een hond in die rieten mand aan zijn stuur, maar die had hij zeker niet meer'', vraagt Els Dijkema van de juwelierswinkel zich af.

Gemma van den Broek ziet Theo van Gogh nog fietsen een kwartier voor zijn dood, realiseert ze later. Ze brengt haar zoon naar school en registreert het haast automatisch, Van Gogh rijdt er vaak. ,,Hij droeg altijd dat grijze jack met die bontkraag, en hij had zo'n bepaalde zit.'' Of Mohammed B. toen al achter hem reed? ,,Het is mij niet opgevallen'', zegt Van den Broek.

Bij tijdschriftenhandel Primera komt Theo van Gogh op 2 november net als altijd zijn krant ophalen, de Amerikaanse International Herald Tribune, en vanwege de verkiezingen ook de USA Today. De bakker naast de Primera, waar hij regelmatig koffie met een broodje neemt, slaat hij die dag over. Hij fietst verder over de Linnaeusstraat, op weg naar productiemaatschappij Column, om te werken aan zijn film over de moord op Pim Fortuyn. Met Mohammed B. achter zich passeert hij het pal aan het fietspad gelegen, vorig jaar geopende politiebureau met beveiligingscamera's aan de gevel.

Fred van de Berg is net onder het spoorviaduct doorgefietst als hij wordt ingehaald door Theo van Gogh. ,,En ter hoogte van het stadsdeelkantoor haalde nóg iemand me in, de dader naar snel bleek. Ze waren op nog geen twintig meter toen het begon.''

Judith Allers komt een fractie later dan Van de Berg. Ze ziet voor het stadsdeelkantoor twee fietsen op straat liggen en voelt een 'rare, onheilspellende' sfeer. Dan hoort ze aan de overkant een 'wildwestachtig spervuur' van schoten en ziet overal mensen wegduiken. Terwijl ze dekking zoekt komt er een jonge man in haar richting rennen: ,,Raar hinkend, zwaaiend met de armen, en kreten slakend van ontzetting, of pijn. De angst was van zijn gezicht te lezen. Hij had ook nog een tas bij zich en was totaal in paniek. Achteraf begreep ik dat hij de gewonde was die naar het politiebureau is gerend. Ik heb me nog vaak afgevraagd hoe het met hem is.''

Weer een fractie later trekt Martin Verbeet in de Tweede Oosterparkstraat de deur van zijn huis achter zich dicht. De voorzitter van de stadsdeelraad merkt dat er iets aan de hand is en wordt als hij de hoek omkomt geconfronteerd met het toegetakelde lijk. Hij is ,,in totale verbijstering'', maar moet onmiddellijk aan het werk beseft hij, en daar houdt hij zich aan vast. Hij wordt bij het driehoeksoverleg van burgemeester, politie en justitie gehaald en zit die middag om één uur aan voor een persconferentie.

Fred van de Berg, die in de thuiszorg werkt, kan zijn ervaringen niet kwijt aan de 84-jarige dementerende vrouw naar wie hij op weg is. Als Judith Allers haar weg richting centrum vervolgt, hoort ze in het Oosterpark en op de Mauritskade, waar Mohammed B. uiteindelijk wordt gearresteerd, opnieuw schotengolven. De hele dag is ze daas, de dag erna voelt ze zich nog rotter. Ze heeft haar verhaal inmiddels 'wel honderd keer' aan vrienden verteld om het kwijt te raken. ,,Ik was blij dat ze na een week die bloemenzee voor Van Gogh weghaalden, want ik vond het erg moeilijk om daar langs te rijden. Maar het doet me elke keer weer wat; in het fietspad zie je ook nog steeds twee inslaggaten van kogels.''

Tientallen mensen in de wijk -fietsers, ouders die kinderen wegbrengen naar school, mensen in trams, winkeliers en anderen zijn getuige van de moord en van Mohammed B.'s ijzig kalme wandelingetje richting het Oosterpark.

Ook anderen in de straat zijn geschokt, een maand later nog steeds. ,,Als iemand je zus verkracht, dan is er in ieder geval een soort van reden duidelijk. Van Gogh was geen lieverdje en vaak respectloos. Maar dan luister je toch gewoon niet als hij de islam aanvalt?'', zegt Hanh Tran (22) van reisbureau My Travel. Ze heeft het gevoel dat de islam uit zijn verband wordt getrokken. ,,Ze doen het in naam van Allah, maar iedereen is verantwoordelijk voor zijn eigen daden.''

De 'dwingendheid' van de islam kent ze al van een vriend, die in Amsterdam een tijd een Marokkaanse vriendin had. Hij kocht speciaal de Koran maar haar vader eiste dat hij zich zou bekeren, anders zou hij drie broers op de jongen afsturen. De jongen verbrak de relatie. ,,Turkse vriendinnen vertellen me juist weer over de mooie dingen over de islam.''

Lang niet iedereen in de buurt wil nog over de moord praten. In café 't Span hebben ze talloze buitenlandse journalisten gehad, de halve tijd de tv-uitzendingen van Standplaats.nl voor de deur en, in de eerste week, de mensen die bloemen hadden gelegd voor Van Gogh. Nu brengen ze het gesprek in het café liever op een ander onderwerp, sport bijvoorbeeld: ,,Politiek brengt geen gezelligheid.'' Bij opticien Bas Paul willen ze de ellende ook liever laten rusten. Al wil de verkoopster in antwoord op een vraag best kwijt dat de dader zeker geen bril heeft gedragen -iets waarover Mohammed B.'s advocaat na de uitzending van 'Opsporing Verzocht' verwarring wist te zaaien. ,,Dat zou echt wel zijn opgevallen, een bril is heel bepalend voor het gezicht'', wijst ze op een klant die instemmend knikt. ,,En er zijn veel getuigen. Een kennis van me bijvoorbeeld, die zag de dader weglopen en is meteen zijn signalement op een papiertje gaan schrijven.''

De dame van de bloemenkiosk is blij dat het leven zijn oude loop herneemt. ,,Er hing hier zeker die eerste week een heel erg geladen, gespannen sfeer. Een paar keer dachten mensen leuk te zijn met opmerkingen als 'Je zult wel goed verkopen deze dagen'. Verschrikkelijk.''

Nassi (28) is geboren in Nederland en wandelt met zijn vrouw en hun anderhalf jaar oude kindje Sami richting de Hema. Boos, agressief reageert hij op de vraag of het leven voor hem is veranderd. ,,Het is heel slecht van die dader, je mag niemand vermoorden voor je geloof. Maar niet alle Marokkanen hebben dit gedaan! Nederlanders zijn toch goed opgeleid? Dit is slecht voor de democratie, sinds de moord op Van Gogh zit iedereen me aan te kijken. Pas, in de tram, vroegen ze: 'Jij bent toch zo'n Marokkaan?' 'Ja, zei ik, hoezo?' 'Niks, we willen het alleen maar even weten.' Mijn vrouw is bang. Ik voel me niet prettig, ik word gediscrimineerd in mijn eigen land.'' Hij wil ook na aandringen zijn volledige naam niet in de krant. Zijn vrouw trekt hem zwijgend mee.

,,Ziek van de media'', zijn ze op nummer 221 van de Linnaeusstraat bij buurtpoelier Mellah, de door Saïd Mellah en zijn broer gerunde 'Onderneming van het jaar 2003', zoals een bord aan de gevel meldt. Ook hier kwam Theo van Gogh regelmatig. Saïd is de eindeloze discussies ,,die allemaal over hetzelfde gaan en waar alleen maar met vingers wordt gewezen'' goed zat. ,,Ik had heel graag op tv mijn deelneming betuigd en gezegd dat ik zou willen dat het was terug te draaien'', valt een vriend, Radouane el-O. hem bij -nee, geen achternaam, hij woont vreedzaam samen met zijn Nederlandse vriendin en wil niet dat mensen gaan bellen. ,,Maar in plaats daarvan weten ze weer net een gek te vinden die het heeft over de lont die Theo van Gogh heeft aangestoken. Alleen radicale meningen zijn interessant. Die Andries Knevel met Abdul-Jabbar van de Ven, het gaat alleen om de kijkcijfers.''

,,Het leven zou simpel moeten zijn: huisje, boompje, beestje, maar dat is niet zo'', zegt Radouane, die zich pas weer een baan door de neus geboord zag ,,zodra ze hoorden dat mijn achternaam met 'El' begon.'' De dag na de moord voelde hij zich zo ellendig dat hij de buschauffeur niet in de ogen durfde te kijken. ,,Maar hij gaf me mijn wisselgeld in de hand terug.'' Hij merkt dat mensen hem vaker met scheve ogen aankijken en is op zijn hoede: ,,Er kan op zoveel plekken iets gebeuren; bij het stoplicht, op het perron, iemand zal je maar een duw geven.'' Iedereen moet het zijne doen, zegt Radouane, die op het station klierende Marokkanen wel op de vingers tikt.

,,'Begrip' is zo'n loos woord”, vindt Saïd Mellah. ,,Participatie, dat is nodig. Ik doe dat hier op mijn manier. Iedereen mag me altijd uitleg vragen over wat dan ook en niemand hoeft bang te zijn me te beledigen.''

,,Het was al tijden niet goed in Nederland. Maar de moord op Van Gogh wordt nu eigenlijk misbruikt om dat te laten escaleren'', zegt Annemiek de Winter, die met man Guus al sinds 1963 een herenmodezaak heeft op nummer 197. ,,De allochtonen zijn niet het probleem, dat is Nederland zelf. Al die tijd zijn nooit eisen gesteld aan mensen die kwamen, ze werden nooit begeleid.'' En dat leidt tot problemen. ,,Ik heb wel eens een jongen weggestuurd die in de winkelruit aan het krassen was; wat je dan over je heen krijgt! En als ik 's avonds naar mijn auto ga, dan probeer ik al vooraf te bedenken hoe ik degenen die erop zitten ga vragen weg te gaan zonder ruzie te krijgen. We hebben de rolluiken op zaterdagmiddag een keer moeten sluiten vanwege een vechtpartij tussen Turkse en Marokkaanse jongeren. Vergelijk dat eens met de tijd dat je je kind naar zijn kamer stuurde als hij vervelend was.''

Theo van Gogh was een vaste klant. ,,Een heel aardige, goeie jongen, die altijd groette, zelfs als we hem niet zagen riep hij: hé, De Winter!'', vertelt Guus de Winter. ,,Ik heb hem wel gevraagd of hij niet bang was. Nee, zei hij, hij leefde alleen nog voor zijn kind.''

,,Die Amerikaanse bretels van hem, die kocht hij hier, we bestelden ze speciaal'', vertelt haar echtgenoot dan. Er ligt nog altijd een set op hem te wachten, achter.

In Park Frankendael hebben onbekenden een eerste 'monument' voor Theo van Gogh geplaatst: een bordje op zijn favoriete bank: 'Theo's bankje'. Café Museum wil op zondagmiddagen discussies gaan organiseren. En over een speakers corner, naar het model van het Londense Hyde Park, een plek waar iedereen zijn mening kan geven over alles, wordt nog gepraat. Eetcafé De Hollander, eventjes wereldberoemd als plek van de moord, is definitief gesloten, maar dat was het eigenlijk al voor 2 november. Binnenkort opent tapasbar El Sombrero, zo staat op een vel papier te lezer.

Stadsdeelvoorzitter Martin Verbeet hoopt dat uit de moord toch nog iets positiefs voortkomt, namelijk dat de verschillende groepen in de stad bereidheid hebben ,,zich breder op elkaar te oriënteren'', omdat de urgentie daarvan wordt gevoeld. Voor rassenrellen of oproer is hij niet bang geweest, zei de PvdA-bestuurder al op de persconferentie van 2 november. ,,Omdat mensen oog hebben op elkaar, dicht opeen wonen en dus ook verschil weten te maken tussen de dader en andere allochtonen.''

De gewonde jongen, die een kogel door zijn been kreeg maar toch het politiebureau wist te bereiken, kan weer een beetje lopen en maakt aanstalten om aan het werk te gaan. Voor Judith Allers heeft de ervaring voor het stadsdeelkantoor haar levensbeeld compleet veranderd. ,,Ik voelde me kwetsbaar en weerloos, ik was bang. Ik moest denken aan de bezette gebieden, en wat het moet betekenen voor de Palestijnen dat ze elke dag dit soort dreiging in hun woonomgeving hebben. En verder vind ik het een naar idee dat we in Nederland niet alleen te maken hebben met opgeschoten probleemjongeren, zoals de 13-, 14-jarige jochies die me zo vaak voor 'hoer' uitmaken als ik ze op het fietspad wil passeren; maar dat hier ook mensen zijn die gerekruteerd worden, naar trainingskampen gaan en die als martelaar willen sterven.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden