Terug naar de kern: het schaakbord

Magnus Carlsen verdedigt vanaf vandaag zijn wereldtitel. Hij verkiest langlaufen boven diepgaande schaakstudies.

Wie durft: schaken tegen de wereldkampioen? Het kan met de app Do you dare to play Magnus? Begin tegen de vijfjarige digitale Magnus, eindig na achttien niveaus tegen het fenomeen zelf.

Wereldkampioen Magnus Carlsen (23) bevestigt de eeuwigheidswaarde van schaken en geeft een computerspel een persoonlijk gezicht. Zoals hij als parttime-model, uithangbord voor het Nederlandse kledingmerk G-Star en fanatiek bedrijver van fysieke sporten het beeld van de topschaker heeft veranderd.

Begin jaren zeventig beleefde de belangstelling voor schaken haar vorige hoogtepunt dankzij het gestoorde Amerikaanse genie Bobby Fischer in zijn strijd tegen Russen en windmolens, met de Koude Oorlog als decor. Nu de verhoudingen tussen Oost en West opnieuw bekoelen, is uitgerekend Sotsji speelplaats zonder Russen. Met Carlsen als de hoofdpersoon in wie iedereen zich kan herkennen.

Net als Fischer werd Carlsen aangemerkt als schaakwonderkind. Waar de door schaken geobsedeerde Amerikaan zich na zijn wereldtitel ontwikkelde tot zonderlinge kluizenaar, maakt Carlsen er in woord en gebaar geen geheim van zich allerminst bijzonder te vinden. Dat maakt hem binnen de eliteschakers zo afwijkend, dat de buitenwereld hem in de armen sluit.

Met zijn fotografisch geheugen, analytische vermogen en eindeloos geduld heeft hij op het schaakbord een revolutie ontketend. Zijn concurrenten bereiden partijen tot in detail voor om uit de opening zoveel mogelijk voordeel te behalen. Carlsen verheft improviseren tot kunst.

Hij kan uit een neutrale opening in midden- en eindspel minutieus en foutloos manoeuvrerend een gelijke of zelfs achterstand ombuigen in zijn voordeel. Daarmee heeft uitgerekend de eerste wereldkampioen die opgroeide in het computertijdperk het spel teruggebracht tot de kern, naar het bord zelf.

"Gewoonlijk bereiden spelers zich voor op iets nieuws, om te verrassen", zei Viswanathan Anand tijdens de vorige tweekamp. "Carlsson was gewoon zichzelf. Dat was moedig." Of zoals Arne Danielsen in de biografie 'Magnus' concludeert: "De grote verrassing was dus het gebrek aan verrassingen."

Typerend voor zijn voorbereiding was de samenstelling van zijn begeleidingsteam. Anand had zich, zoals gebruikelijk bij WK-tweekampen, omringd door een omvangrijke ploeg grootmeesters, analisten en theoretici. Carlsen kwam aanzetten met zijn onafscheidelijke vader Henrik, een zus, zijn manager, een kok, een arts en een beveiliger.

Waar Anand zijn vrije tijd besteedde aan schaakanalyses, bracht Carlsen zijn tijd door met kaarten, volleyballen, voetballen of waterpolo. In Sotsji is hij al basketballend gesignaleerd. Als voorbereiding bracht hij de afgelopen weken door in de Alpen, trainend net als zijn langlaufende landgenoten tot op 3000 meter hoogte. Daarbij werden de skipistes niet gemeden. Zo zoekt hij rust, en harmonie tussen lichaam en geest die hem in de flow moet brengen waarin intuïtie een belangrijke kracht wordt.

Psychologische oorlogsvoering is hem vreemd, ook al pleegt hij tijdens partijen vaak van het bord weg te lopen. "Als er niet veel te denken valt, is het beter om het bloed wat te laten stromen", zei hij onlangs in The New York Times. "Tot op belangrijke hoogte spreken mijn zetten voor zichzelf. Die zijn intimiderend genoeg, dus heb ik geen extra trucs nodig om mijn tegenstander bang te maken."

Vorig jaar werd de eerste WK-tweekamp tussen Carlsen, 'de Mozart van het schaken', en de Indiër Viswanathan Anand, 'de tijger Madras', op hetzelfde niveau geplaatst als de legendarische match tussen Fischer en Boris Spasski van 1972 in Helsinki. Wat vervolgens in Noorwegen gebeurde, kon echter geen mens bevroeden.

Toen duidelijk werd dat Carlsen in het Indiase Chennai, het hol van de tijger, oppermachtig was, viel het dagelijks leven stil. "Arbeiders werkten niet meer, studenten studeerde niet meer, in de scholen zetten de leraren de televisie aan", aldus Carlsons manager Espen Agdestein.

De Noorse televisie bereikte record kijkcijfers en in het wintersportland bij uitstek werd Carlsen sportman van het jaar. Het tijdschrift Time plaatste hem bij de honderd invloedrijkste mensen op de wereld.

Dat alles heeft niet alleen te maken met de revolutie die Carlsen op het schaakbord heeft ontketend. Maar vooral met de onconventionele wijze waarop hij als schaker leeft. Met ogenschijnlijk meer belangstelling voor wereldse zaken dan voor diepgaande schaakstudies. Zou hij zich meer op dat laatste richten, dan zou hij volgens Garri Kasparov, (nog) de grootste schaker aller tijden, een veel grotere heerser zijn.

Desondanks sluit Kasparov niet uit dat we voor het 'tijdperk Carlsen' staan. In 2009 hadden de twee een zodanig nauwe samenwerking, dat werd gesproken van een dreamteam. Een jaar later had Carlsen de eerste positie op de wereldranglijst bereikt en maakte hij een einde aan de samenwerking. Voor de 'losse' Carlsen zou Kasparov te dwingend zijn.

"Ben jij een nonchalant genie?", werd hem naar aanleiding daarvan door Der Spiegel gevraagd. "Een genie ben ik niet", luidde het antwoord. "Nonchalant? Misschien. Het is zo: als ik me goed voel, train ik goed. Voel ik me slecht, dan laat ik het. Werken volgens een rooster geeft geen plezier. Systematische scholing zou mijn dood betekenen."

undefined

Bijna was Carlsen weer in staking

Net als zijn voormalige leermeester Garri Kasparov rebelleerde Magnus Carlsen tegen wereldschaakfederatie Fide. In 2012 trok hij zich als aanvoerder van de wereldranglijst terug voor de strijd om de wereldtitel. Daarmee miste hij de kans om de jongste wereldkampioen ooit te worden.

Carlsen bereikte er wel zijn doel mee: de cyclus om de wereldtitel werd korter en het voordeel van de wereldkampioen, die jarenlang in een zetel op zijn uitdager mocht wachten, verdween. Van een tweede staking voor Sotsji, waar vorig jaar de Winterspelen plaatsvonden, kwam het nu niet.

Pas enkele uren voordat het tweede ultimatum verstreek, en hem zijn wereldtitel zou worden ontnomen, tekende Carlsen het contract voor zijn tweede WK-match. Lange tijd had hij op uitstel aangestuurd, om de match buiten Rusland te laten spelen.

De bezwaren van Carlsen waren tweeledig. Ondanks de verhoogde populariteit van schaken lag het prijzengeld (600.000 euro voor de winnaar, 400.000 voor de verliezer) een miljoen dollar lager dan vorig jaar. En hij vond de politieke situatie in Rusland te instabiel om er te spelen. Pas na overleg met de Noorse overheid ging hij overstag.

De twaalf partijen en eventuele verlenging met rapidpartijen vinden vanaf vandaag tot maximaal 27 november plaats in de voormalige perszaal van het olympisch dorp.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden