Terrorist op ongekende schaal

Geboren in 1957 in Saoedi-Arabië, als zoon van een schatrijke bouwondernemer, groeide Osama bin Laden uit tot brein achter terreuraanslagen die hun gelijke niet kennen in de geschiedenis.

Twintig jaar geleden verklaarde Osama bin Laden de Verenigde Staten de oorlog, tien jaar later boekte hij met de aanslagen van 11 september 2001 zijn allergrootste succes.

De Verenigde Staten, die nog nooit waren aangevallen op hun eigen territorium, waren in één klap hun status van onkwetsbare supermacht kwijt. Bin Laden was voor die tijd al een van de meest gezochte terroristen ter wereld, maar met 9/11 werd hij het symbool van een ideologische strijd die terreurcellen nog steeds bereid zijn uit te voeren. De klopjacht zonder weerga die Washington na 2001 ontketende, kon pas zondag worden beëindigd.

Als Osama op 10 maart 1957 wordt geboren in Riad in Saoedi-Arabië, heeft zijn vader Mohammed juist een prima relatie met de Amerikanen. Mohammed is als jongeling een verarmde kloof in Jemen ontvlucht en heeft zich als immigrant opgewerkt tot schatrijk bouwondernemer en intimus van de koninklijke familie Saoed. Steve Coll, ex-journalist van de Washington Post, beschreef in zijn standaardwerk over de familie Bin Laden hoe vader bijna een monopolie kreeg op de wegenbouw in het land. Hij bouwt samen met de Britten en Amerikanen ook mee aan - pikant genoeg - militaire bases van de Saoeds.

Vader Mohammed heeft meer dan vijftig kinderen, van wie Osama het 17de is. Zijn moeder Alia al-Ghanem is een jaar of vijftien als hij wordt geboren. Ze scheidt niet veel later van Mohammed. Osama brengt zijn jeugd daardoor voor een belangrijk deel los van de andere Bin Ladens door, al beschouwt zijn vader hem als volwaardig familielid. Volgens sommigen verklaart die wat onzekere familieverhouding waarom hij later zo hard op zoek gaat naar een eigen richting en levensdoel. Osama krijgt nieuwe halfbroers en -zusters als zijn moeder - die hij adoreert - trouwt met een andere man.

Osama groeit uit tot een rijzige man, 1,93 meter, die in veel opzichten op zijn vader lijkt. Hij is een uitstekend organisator, weet een netwerk op te bouwen en beschikt over een geweldige capaciteit om mensen aan zich te binden. Volgens Coll is hij iemand die leidt door overtuiging, en die later zelfs aan zijn eigen kinderen niet zijn absolute autoriteit oplegt maar met argumenten probeert te winnen.

Osama wordt betrokken bij het bouwimperium, dat broer Salem gaat leiden als vader in 1967 sterft bij een vliegtuigongeluk. Hij gebruikt zijn verdiensten uit het bedrijf - volgens sommige schattingen tussen 1970 en 1994 ongeveer 24 miljoen dollar - voor het eerst in de strijd tegen de Sovjet-Unie, dat in 1979 Afghanistan is binnengevallen.

Osama levert de moedjahedien bouwmateriaal, bulldozers, trucks, graafmachines en ander zwaar materieel, maar hij wendt zijn contacten vooral aan als fondsenwerver. Zo verkeert hij op vertrouwelijke voet met onder anderen prins Toerki Ibn Faisal Ibn Afdelaziz, hoofd van de Saoedische geheime dienst, en weet hij vooraanstaande leden van de koninklijke Saoed-familie en andere welgestelde privéfinanciers zover te krijgen mee te betalen aan de djihad tegen de sovjets.

Uiteindelijk vechten in Afghanistan naar schatting 25.000 strijders uit 35 vooral islamitische landen, bekend als de 'Afghaanse Arabieren'. De VS steunen de strijd; de CIA sluist miljarden dollars naar de moedjahedien en hun Arabische medestrijders.

In 1984 zet Bin Laden in de Pakistaanse stad Pesjawar met zijn leermeester Abdoella Azzam het zogeheten dienstenkantoor op. Dat regelt de rekrutering en documenten voor de buitenlandse strijders die in Afghanistan willen vechten. Het zijn vooral zijn financiële en organisatorische talenten die Bin Laden belangrijk maken, al bezorgt een slag in 1986 bij Ajij, waar hij zijn eerste militaire trainingskamp heeft gesticht, hem daarnaast militaire faam.

Er zijn verscheidene verklaringen waarom juist Osama zich zo aangetrokken voelt tot de heilige strijd. Hijzelf noemde zijn diep-religieuze vader als bron van inspiratie, maar aan het begin van de middelbare schoolperiode, als zijn vader al is overleden, verschilt hij volgens zijn omgeving nog in weinig van zijn medeleerlingen. Hij is, zeggen leraren achteraf, aardig en beleefd - gedwee zelfs - en een normale, gemiddelde leerling. Medescholieren noemen hem eenzelvig, rustig en eerlijk. "We lieten onze waardevolle dingen achter bij Osama, want hij gaf ze altijd terug. Hij keek niet af bij anderen, maar hij verborg zijn proefwerken ook niet als anderen over zijn schouder wilden kijken", zei een klasgenoot.

De basis voor zijn latere activiteiten wordt vermoedelijk gelegd door een Syrische gymleraar van de chique privéschool in Jeddah, die hem samen met andere leerlingen uitnodigt voor extra sportklassen. Osama voetbalt goed, vanwege zijn lengte staat hij vaak in de spits. De gymleraar is lid van het moslimbroederschap en combineert de sportlessen met een islamitisch studiegroepje. Dat slaat aan bij Osama, zijn vroomheid neemt snel toe. De leraar lijkt een vaderfiguur die Osama zo heeft gemist.

De Britse terrorisme-expert Simon Reeve vermoedt bovendien dat Osama weet dat zijn bijrol in het familie-imperium hem in de schaduw zal blijven stellen van zijn broers. Osama zou daarom een ander terrein zoeken om zich te doen gelden. Het is later een persoonlijk succes als de Bin Laden-familie door Osama's activisme de opdracht in de wacht weet te slepen voor renovatiewerk in de steden Mekka en Medina, twee van de heiligste islamitische plaatsen.

In tegenstelling tot veel van zijn vrijgevochten broers en zussen, die onder meer in de Verenigde Staten gaan studeren, kiest Osama voor de universiteit van Jeddah. Hij studeert management en economie en komt daar verder in contact met radicaal islamitisch gedachtegoed. Het zijn voor de islam turbulente tijden. In 1979 verdrijft Khomeini de sjah uit Iran, sluiten Israël en Egypte een vredesovereenkomst en bezetten radicale moslims de grote moskee van Mekka - wat uitloopt op een veldslag waarbij honderden doden vallen. De sovjet-inval in Afghanistan komt als de klap op de vuurpijl.

In de Afghaanse oorlog, die eindigt met de terugtrekking van de Sovjet-Unie in 1989, wordt de naam van Bin Laden definitief gevestigd. In 1988 richt hij samen Azzam de beweging Al-Kaida op, 'de basis', voor het steunen van onderdrukte moslims in de wereld.

De Iraakse inval in Koeweit in 1990 is bepalend voor de nieuwe koers van Bin Laden, die terugkeert naar zijn vaderland. Hij is woedend over de stationering van Amerikaanse en Britse troepen op de heilige islamitische grond van Saoedi-Arabië, iets wat volgens hem lijnrecht ingaat tegen de Koran. Hij stormt persoonlijk het ministerie van defensie binnen met schema's en kaarten om aan te tonen dat de Saoediërs ook zelf wel in staat zijn de Iraakse agressie te beantwoorden, maar hij wordt weggestuurd.

Zijn kritiek op het Saoedische regime neemt toe, de relaties verzuren snel en in 1991 wijkt Bin Laden uit naar Soedan, waar hij door de islamitische leiders met open armen wordt ontvangen.

De Soedanese hoofdstad Khartoem wordt begin jaren negentig een bolwerk van islamitische militanten uit de hele wereld. Bin Laden haalt honderden Arabieren uit Afghanistan en Pakistan weg om ze in nieuwe trainingskampen te scholen in terroristische vaardigheden. Intussen bouwt hij zijn internationale contacten uit, in Tsjetsjenië, de Filippijnen, Jordanië, Jemen, Egypte, Algerije, Libië, maar ook in Kenia en bijvoorbeeld in Bosnië en Kosovo.

Hij doet dat mede via zijn nieuwe activiteiten in het zakenleven. Hij investeert in banken, heeft een dikke vinger in de pap in de landbouw, legt wegen en bruggen aan, heeft een scheepsvervoerbedrijf, een meubelmakerij en andere ondernemingen die wereldwijd opereren, van Cyprus en Maleisië tot in Hongkong, Wenen en Londen.

Het ondernemerschap van Bin Laden staat in dienst van zijn werkelijke passie, het grote werk van zijn heilige oorlog voor het herstel van de ware islam, waarbij staten en nationaliteiten plaats moeten maken voor één islamitisch kalifaat. Bin Laden vergelijkt zich met de profeet Mohammed: zoals die in de 7de eeuw Mekka vanuit Medina heroverde op de niet-gelovigen, zo vocht Bin Laden vanuit Afghanistan tegen de bezetting van het heilige land van Saoedi-Arabië en tegen de oppermacht van de westerse cultuur.

Op 29 december 1992 vindt plaats wat veiligheidsdiensten beschouwen als de eerste Al-Kaida-aanval gericht tegen Amerikaanse troepen. De bom in Jemen was bedoeld voor VS-militairen die deel moeten gaan uitmaken van de vredesmacht voor Somalië; twee Oostenrijkse toeristen komen om het leven.

Osama bin Laden zal later zeggen ook een rol te hebben bij de terugtrekking van de VS uit Somalië in 1993, nadat het Amerikaanse leger achttien militairen had verloren in gevechten met Somalische krijgsheren. De warlords zijn getraind door Al-Kaida, volgens Bin Laden.

Bij de CIA komt Al-Kaida pas echt in beeld na de eerste aanslag op het New Yorkse WTC in 1993, waarbij zes doden vallen. Het besef dringt door dat de Afghaanse Arabieren zich hebben gekeerd tegen hun vroegere sponsors. Bin Laden is een van de vele mensen met wie hoofdverdachte Ramzi Yousef en zijn mannen hebben gebeld in de tijd voor de aanslag, en de CIA begint hem af te luisteren. Terwijl Bin Laden doorgaat met het plannen en uit (laten) voeren van aanslagen - zoals eind 1995 in Riad in Saoedi-Arabië waarbij zeven doden vallen, onder wie vijf VS-militairen - raakt de Amerikaanse geheime dienst steeds meer overtuigd van zijn centrale rol in het terrorisme. In 1994 ontneemt Saoedi-Arabië hem zijn paspoort vanwege de terreuractiviteiten, in januari 1996 vormt de CIA een speciale Bin Laden-eenheid.

Vanwege de toenemende Amerikaanse druk op Soedan keert Bin Laden in 1996 terug naar anarchistisch Afghanistan. Daar kan hij nog meer in het verborgene zijn terreurnetwerk uitbouwen, zeker als de radicaal-islamitische taliban de macht krijgen. Hoofdredacteur Abdel Bari Atwan van de Arabische krant Al-Koeds spreekt hem eind dat jaar in een koude, sobere grot niet ver van de Pakistaanse grens. Het belangrijkste meubelstuk is een boekenkast met werken over de islam, onder het bed ligt munitie.

Bin Laden zegt in de lange gesprekken niets om geld te geven, en bereid te zijn martelaar te worden. Hij snurkt niet, constateert Atwan tijdens de overnachting. De journalist is in die grot nog meer onder de indruk van rechterhand van Osama, de Egyptenaar Ajman Al-Zawahiri, die als ideoloog van Al-Kaida Bin Laden in 1998 weet over te halen het strijdtoneel uit te breiden van het Arabisch schiereiland naar de gehele wereld.

In die jaren laat Osama een reeks verklaringen uitgaan waarin hij oproept tot aanvallen tegen Amerikaanse militairen, en vanaf 1998 ook tegen burgers. Een van de opvallendste is zijn 'Verklaring van de djihad tegen de Amerikanen die het land van de twee heilige plaatsen bezetten', van 23 augustus 1996. In februari 1998 volgt de oprichting van het 'Wereld Islamitische Front voor de djihad tegen de joden en de kruisvaarders (het Westen)'.

De aanslagen worden grootschaliger. Op 7 augustus 1998 worden de gevels weggeblazen van de Amerikaanse ambassades in Tanzania en Kenia - met 224 (vooral Afrikaanse) doden als gevolg. De VS zetten 25 miljoen dollar op zijn hoofd.

In 1999, het jaar dat Osama met Khalid Sheikh Mohammed en Mohammed Atta de planning begint van de aanslagen van 11 september 2001, proberen de VS hem te vermoorden. Vanaf zee worden 75 kruisraketten afgevuurd op trainingskampen van Al-Kaida. Hij blijkt net een uur eerder te zijn vertrokken. De VN stellen sancties in tegen Afghanistan omdat het talibanbewind daar hem niet wil uitleveren. Het grote publiek kent hem nog steeds niet, en ook niet als Al-Kaida in 2000 in Jemen een aanslag pleegt op de USS Cole die zeventien Amerikanen het leven kost.

Na 9/11 kent iedereen hem. Die klappen in New York en Washington komen extreem hard aan bij de Amerikaanse inlichtingendiensten, die Osama bin Laden immers al jaren eerder hebben bestempeld als meest gezochte terrorist ter wereld maar hem nooit te pakken kregen. In 2001 is op een video te zien hoe Bin Laden de felicitaties met de aanslagen in New York en Washington glimlachend aanhoort, en vertelt dat die zijn verwachtingen hebben overtroffen. "Ik dacht dat het verbranden van de brandstof uit het vliegveld de stalen structuur van het gebouw zou smelten en alleen het deel zou laten instorten waar het vliegtuig is binnengekomen en de verdiepingen erboven. Dat is alles waar we op rekenden."

Met 9/11 verandert Osama bin Laden het aangezicht van het terrorisme. Het is terreur op een ongekende schaal, met gecoördineerde zelfmoordacties en de inzet van vliegtuigen vol kerosine als massavernietigingswapens tegen het machtigste land ter wereld. De werkwijze overstijgt het geweld van 'traditionele' organisaties als de Ira en Eta vele malen.

Als de meervoudige explosies zich in latere jaren blijken te herhalen in Madrid en Londen, wordt bevestigd dat Al-Kaida een complex, fijn vertakt netwerk is geworden van sympathisanten, financiers en getrainde strijders, die de meest radicale ideeën over de islam aanhangen en een diepe minachting en haat voelen voor de westerse samenleving.

Het netwerk maakt echter ook gebruik van de westerse vrijheden, moderne communicatiemiddelen en technologie, en zet hoogopgeleide mensen in als Mohammed Atta - de organisator van de aanslagen van 11 september - die in weinig te onderscheiden zijn van hun medeburgers. Ze vliegen de hele wereld door, kopen hun tickets via internet, zijn veelal geschoold in het Westen, gaan naar de sportschool en hebben geen lange baarden maar gladgeschoren kinnen.

Als de Amerikanen achter hem aangaan door Afghanistan binnen te vallen, is Bin Laden voor de organisatie van dat netwerk niet meer cruciaal. Hij is belangrijker als cultfiguur en inspiratiebron. Al-Kaida wordt steeds meer een netwerk van zelfstandig opererende eenheden, die van elkaar niet weten dat ze in actie komen.

Osama's status neemt mythische proporties aan als hij met behulp van lokale krijgsheren weet te ontsnappen uit het grottencomplex Tora Bora en onderduikt in het grensgebied van Afghanistan en Pakistan. Waar en bij wie hij in die tijd precies verblijft, is tot nu toe onduidelijk. Mogelijk houdt hij zich al vanaf 2005 verborgen in het complex in Abbottabad.

Af en toe laat Osama nog wat van zich horen, door een goed getimede radio- of videoboodschap te laten uitzenden, of door zijn waardering uit te spreken door geweld dat namens Al-Kaida is gepleegd. Duidelijk is dat zijn isolement toeneemt. Soms mist hij deadlines - zoals zijn boodschap in 2009 ter gelegenheid van 11 september - meestal ontbreken videobeelden en is er alleen audio.

Zijn gezondheid lijkt steeds slechter te worden. Hij is nierpatiënt en zou lijden aan de gevolgen van een mislukte poging in de jaren negentig om hem te vergiftigen. Maar het is uiteindelijk een kogel die een einde aan zijn leven maakt.

Met Osama bin Laden is Al-Kaida niet verdwenen. Zijn rechterhand Al-Zawahiri en veel andere medestrijders zijn er nog, zijn ideologie staat nog overeind. Bin Laden heeft al duizenden doden op zijn geweten, maar laat ook een nog onbekende hoeveelheid door hem geïnspireerde cellen achter. De volle omvang van zijn erfenis moet nog blijken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden