Terrorisme / ’Natte bom’ zet beveiligers aan het werk

Luchthaven Schiphol geldt als een van de veiligste instapplaatsen ter wereld. Met een pistool of bom door de controle glippen lijkt onmogelijk. De controle van de handbagage is echter wel de achilleshiel. De terreurdreiging in Londen zet ook Nederlandse beveiligers op scherp.

Veiligheidsfunctionarissen – zeker op luchthavens – gaan uit van ’als-vragen’. Sinds gisteren heeft de internationale vliegwereld er weer een paar bij: Als de in Engeland opgepakte vermoedelijke terroristen echt een vloeibaar explosief naar een luchthaven hadden gebracht, waren ze dan daadwerkelijk met hun bommen aan boord van een vliegtuig gekomen? En: Hadden ze een mechanisme mee kunnen smokkelen om de explosieve stof te laten ploffen?

Of het voornemen van de gearresteerden écht zo serieus en haalbaar was zoals Scotland Yard beweert, doet er voor veiligheidsexperts niet meer toe. De wereldwijde airport security is wel zo opgeschrikt door het bericht over de ’natte bom’ dat de mogelijkheid om op deze manier een terreurdaad te plegen zeker onder de loep genomen zal worden. Tenslotte worden de experts betaald om alle mogelijke trucs te voorzien die kwaadwillenden kunnen bedenken.

Sinds in 1988 een Boeing boven het Schotse plaatsje Lockerbie tot ontploffing werd gebracht, is de controle op explosieven in bagage bestemd voor het ruim overal opgevoerd. Op Schiphol gebeurt de controle met een scan. Wanneer er iets opvallends wordt opgemerkt, wordt de koffer vervoerd naar de ’bomkelder’. Daar wordt de inhoud van de koffer onderzocht. De apparatuur voor het scannen van bagage is overigens in staat om de aanwezigheid van (gevaarlijke) chemische stoffen op te sporen. Hoewel het verstoppen van wapens in ruimbagage geen direct gevaar oplevert voor passagiers in de cabine van het vliegtuig, is het toch opmerkelijk hoeveel wapens de Marechaussee daarin ontdekt. Jaarlijks worden ruim 3000 stiletto’s, dolken, boksbeugels en busjes pepperspray aangetroffen.

De lijst met verboden objecten die de luchthaven hanteert is fors. Naast voor de hand liggende goederen, zoals messen en pikhouwelen, hengels en hockeysticks, staat ook op de lijst dat aanstekers of batterijen die kunnen lekken niet mee mogen. Ook een skateboard of tennisracket zijn verboden. Toch slippen die objecten ertussendoor. Voor vluchten naar de Verenigde Staten gelden niet meer verboden. Wel wordt veel strikter de hand gehouden aan de verboden. Een biljartkeu moet echt naar het bagageruim of gaat niet mee.

De zwakke plekken in het veiligheidssysteem zijn vooral te vinden bij de controle van de passagier en zijn bagage. Het ritueel is alom bekend. De handbagage gaat op de lopende band door de röntgenapparatuur. Op een scherm is in contouren te zien wat er in de tas zit. Een leek kan nog net een schaar en een scheerapparaat ontdekken. Een getraind oog ziet veel meer. Als er iets verdachts wordt opgemerkt, gaat de tas open. Een scherpe schroevendraaier die meer wegheeft van een priem, wordt in beslag genomen. Klein grut, zoals sleutels, mobiele telefoon, riem, gaat in het welbekende bakje door de X-ray.

De handbagage- en poortjescontrole voor de passagier worden gezien als een achilleshiel van het hele systeem. Het poortje gaat piepen als het metaal signaleert. Daarna kan de beveiliging gaan fouilleren of met een handmatige detectie de passagier aftasten. Wat hier speelt, is de druk die op de beveiligers wordt gelegd. Jaarlijks werkt Schiphol 58 miljoen reizigers af. Lange rijen voor de bagagecontrole is slechte reclame voor de luchthaven. Bovendien leert de ervaring van particuliere beveiligers dat er in 99 van de 100 piepjes niets kwalijks boven water komt. En bij die ene piep waar wat wordt aangetroffen, blijkt het in 99 van de 100 gevallen ook nog eens om iets onschuldigs te gaan. De controle van passagier en handbagage is kortom mensenwerk.

Zou het plan om ’ongekende dood en vernietiging’ te veroorzaken, zoals de Londense politie het uitdrukte, via Schiphol een kans hebben gemaakt? Die ’als-vraag’ zullen deskundigen pas kunnen beantwoorden als meer bekend is over de methode en techniek die de opgepakte Britten hadden bedacht. Zeker is dat de controle op handbagage niet gespitst is op vloeibare chemicaliën. Er wordt gespeurd naar steekwapens of onderdelen waarmee messen en dolken gemaakt kunnen worden.

De controles zijn verder gericht op het opsporen van (klassieke) bommen.

De ’natte bom’ is een nieuw fenomeen dat experts voor de ’als-vraag’ stelt: hoe ontdek je zo’n explosief. De overheid heeft wel ervaring met het opsporen van verstopte vloeistoffen. In de Rotterdamse haven worden zeecontainers gescand op verboden spul. Veelal gaat het om verborgen ladingen cocaïne. Maar er wordt ook gezocht naar vloeibare grondstoffen voor synthetische drugs. Daar is de douane in Rotterdam succesvol in. Er kleeft wel een groot nadeel aan het specifiek zoeken naar vloeibare smokkelwaar. Het is een langdurige kwestie, omdat smokkelaars de vloeistof maskeren door ze in andere vloeistoffen, zoals vruchtensap, te verbergen.

Als Schiphol iets wil vermijden, is het wel dat beveiligers eindeloos turen in hun monitor of ze een verdacht flesje of zakje met iets nats zien. De experts zullen daarom de komende tijd zeker eenvoudigere technieken willen gebruiken om eventuele ’natte bommen’ te onderscheppen. De Marechaussee op Schiphol beschikt over honden die explosieven en drugs kunnen onderscheiden. De inzet van honden voor dit doel staat al langer ter discussie. Hun opleiding is intensief, en na enkele jaren moeten de honden met pensioen. Bovendien kunnen ze maar een beperkt aantal uren werken. Daarna neemt hun waarneming uit vermoeidheid af. Het is ook de vraag of een speurhond aanslaat bij een ’reukloze’ vloeibare bom.

Het ligt meer voor de hand met een revolutionaire vondst te komen. Die is er. De getrainde sluipwesp is een veel efficiëntere en goedkopere speurneus dan hond en mens samen. TNO experimenteert al uitvoerig met het insect. Het minuscule beestje – de microplitis croceipes is niet groter dan een huis-, tuin- en keukenvlieg – leeft solitair. Het diertje is een uitmuntende student. Het kan worden geleerd bij een bepaalde geur actief te worden. In zo’n veertig minuten heeft de wesp door wat er van haar wordt verwacht. De training is simpel: Je geeft ze een beetje suikerwater en tegelijk blaas je een bepaalde geur over het beestje. Als je dat een paar keer herhaalt, associeert de sluipwesp die specifieke geur met het voedsel. De wesp zal er ook op reageren als de geur wordt opgevangen zonder de lucht van suikerwater.

De maatregelen die de Londense autoriteiten gisteren troffen, kunnen niet lang stand houden. Passagiers mochten vrijwel geen handbagage meer meenemen. Alleen echt noodzakelijke dingen zoals paspoorten, medicijnen en babyvoeding konden in een doorzichtige plastic zak mee aan boord.

In Nederland, op Schiphol, was gisteren een veel lager veiligheidsniveau van kracht. Voor de luchthaven en enkele andere sectoren gelden oplopende dreigingsniveaus ondergebracht in een ’alerteringssysteem’. Voor Schiphol was gisteren het niveau ’lichte dreiging’ van kracht. Voor andere sectoren zoals spoor, stads- en streekvervoer, drinkwater, de Rotterdamse haven, gas en elektriciteit gold nog het niveau ’basis’. Een niveau waar Schiphol – als alarmerende meldingen uitblijven – snel naar zal terugkeren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden