Terrorisme-expert: Het jihadisme was nog nooit zo sterk in Nederland

Jihadisten en familieleden van IS-strijders worden opgevangen in Koerdische kampen. Onder hen zitten zo'n veertig Nederlandse uitreizigers.  Beeld AFP
Jihadisten en familieleden van IS-strijders worden opgevangen in Koerdische kampen. Onder hen zitten zo'n veertig Nederlandse uitreizigers.Beeld AFP

De ideologie van IS leeft in Nederland, ook na de val van het kalifaat. Teruggekeerde uitreizigers kunnen een voortrekkersrol vervullen. Jelle van Buuren: ‘De beweging is groter dan ooit.’

Loliet Witteveen

Het aantal Nederlandse jihadisten in Koerdische opvangkampen neemt snel toe sinds de overwinning op het laatste restje kalifaat. Volgens de AIVD zitten er veertig uitreizigers in de kampen. Twee weken geleden waren dat er nog 25. Ook bevinden zich 65 kinderen met één of twee Nederlandse ouders bij de Koerden.

Maar niet alle Nederlandse jihadisten zitten vast. Volgens de inlichtingendienst bevinden zich nog negentig uitreizigers ergens in Syrië of Irak. Wellicht leeft 20 procent van hen niet meer. Zestig keerden terug. Die kunnen mogelijk een voortrekkersrol vervullen in de jihadistische beweging hier, zegt de AIVD.

"We moeten tonen dat de extremist de gezamenlijke vijand is", stelt terrorisme-expert Jelle van Buuren. "Dát gaat radicalisme tegen."

Verandert er door de val het het kalifaat iets voor de Nederlandse jihadistische beweging?

"Het kalifaat was lange tijd het centrale element van het jihadisme. Nu dat is weggevallen moet de beweging opnieuw handen en voeten krijgen. Maar ook in Nederland is de ideologie van IS niet verdwenen met de val van het kalifaat.

"Getalsmatig is de jihadistische beweging in Nederland eigenlijk nog nooit zo sterk geweest. Er wordt nog steeds gesproken van ongeveer vijfhonderd activisten - dat zijn de mensen waar de meeste dreiging van uitgaat. Hetzelfde getal werd jaren geleden al genoemd, maar ondertussen zijn er ook nog eens zo'n driehonderd mensen afgereisd naar het kalifaat. Dus als je de simpele som maakt, is de beweging niet hetzelfde gebleven of verzwakt, maar juist groter dan ooit."

Jelle van Buuren  Beeld -
Jelle van BuurenBeeld -

Hoe levend is het radicale gedachtengoed nog?

"Wat opvalt als ik de gesprekken in de Nederlandse jihadistische kringen volg, is dat er helemaal geen kritische discussie is over de vraag of de ideeën achteraf gezien misschien fout of afkeurenswaardig waren. De enige twijfel die er leeft, is of IS tactische fouten heeft gemaakt door zo snel het kalifaat uit te roepen en daardoor de hele wereld tegen zich te keren. Maar dat is iets anders dan dat ze het gedachtegoed eens goed onder de loep nemen.

"Ook merk ik dat de jihadistische groepering in Nederland nu vooral bezig is met het versterken van haar positie, het ronselen van mensen en levend houden van het ideeëngoed. De focus van de beweging ligt even niet op geweld, maar juist op institutionalisering. Maar dat betekent niet dat we achterover kunnen leunen: we moeten goed in de gaten houden hoe het zich gaat ontwikkelen."

Hoe ziet die institutionalisering eruit?

"Het gaat van het opzetten van websites en het winnen van zieltjes tot het institutionaliseren van een zeer orthodox-fundamentalistische interpretatie van de islam op Nederlandse scholen en in andere organisaties. Daar wordt het ingewikkeld, want dat zit op het grensgebied met het politieke salafisme, dat antidemocratische tendensen kent en soms ook jihadistisch geweld legitimeert.

"Het is belangrijk te beseffen dat het twee verschillende stromingen zijn. Tegelijkertijd ontstaat er steeds meer een overloop en kunnen ze elkaar versterken. Extreem-rechts kan daarin een katalysator zijn die wederkerige radicalisering in gang zet."

Werkt de aanslag in Nieuw-Zeeland verdere radicalisering in de hand?

"In de jihadistische scene wordt die heel actief uitgebuit om hun eigen gelijk te halen. Ze zeggen: zie je wel, 'ze' zijn uit op de vernietiging van 'de' islam en alleen wij verzetten ons daartegen. En: dit is het bewijs dat we hier niet veilig zijn en als tweederangsburgers worden behandeld.

"In de polarisatie die ontstaat, zit het risico dat de twee extremen elkaar gaan voeden en opfokken en dat er een soort cyclus van wraak ontstaat. 'Jullie pakken ons, dan pakken wij jullie.' Dat is in feite een veel groter gevaar dan de geïsoleerde gewelddaad op zich, omdat hierbij de hele maatschappij betrokken raakt.

"Ook moslims die helemaal niks met extremisme hebben te maken zien de aanslag als een aanval tegen de hele gemeenschap. Daarom is het heel belangrijk hoe de rest van de maatschappij reageert. We moeten verschrikkelijk consequent laten zien dat de extremist de gezamenlijke vijand is van iedereen die een vrije samenleving voorstaat waarin het totaal oninteressant is of je wel of niet gelooft en waar je wieg heeft gestaan. Dát gaat radicalisering tegen. Anders wint het verhaal van de jihadisten wel ietsje aan kracht."

Lees ook:

AIVD: radicaalislamitisch gedachtegoed wordt niet alleen verspreid in scholen en moskeeën

Het verspreiden van een radicaalislamitisch gedachtegoed gebeurt in Nederland niet meer alleen via een handvol gevestigde moskeeën of scholen. Het aanbod is inmiddels wijdvertakt.

De terreurdreiging is grillig, waarschuwt de AIVD

De veiligheidsdienst waarschuwt in zijn jaarverslag voor de verspreiding van extremisme: de terreurdreiging is grillig.

IS-vrouw Amber verlangt terug naar Nederland

‘Mensen hier zijn zo onbeschoft en asociaal’. Trouw sprak met een Nederlandse uitreizigster die met haar kinderen in een Koerdisch kamp in Syrië zit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden