Terreurdreiging is het nieuwe normaal

null Beeld Phil Nijhuis
Beeld Phil Nijhuis

Het dreigingsniveau voor terrorisme staat al jaren op 'substantieel', maar een aanslag bleef in Nederland tot nu toe uit. Wordt het niet eens tijd om weer wat te ontspannen?

Het staat er nog net niet letterlijk. Toch lees je duidelijk in het nieuwe Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland dat het de goede kant op gaat. IS, waar de afgelopen jaren de grootste dreiging vandaan kwam, is een in nood verkerende terreurbeweging geworden, die het sinds oktober vorig jaar nauwelijks nog lukt om aanslagen te plegen in Europa.

Ondanks die constatering blijft het dreigingsniveau in Nederland op substantieel staan. Dat betekent dat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV), die het Dreigingsbeeld eerder deze week publiceerde, de kans op een aanslag als reëel inschat. Het is volgens de NCTV te vroeg om te zeggen of het relatief rustige beeld toekomstbestendig is.

Dat betekent dat Nederland nu al vijf jaar te maken heeft met het op een na hoogste dreigingsniveau. Maar kijk je naar wat er de afgelopen jaren feitelijk is gebeurd, dan lijkt het mee te vallen. Zo kreeg Nederland in tegenstelling tot de buurlanden tot nu toe niet te maken met een terroristische aanslag. Is het tijd om weer wat meer te ontspannen?

"Opschalen is nou eenmaal makkelijker dan afschalen", zegt Jelle van Buuren, terrorismedeskundige aan de Universiteit Leiden, over het Dreigingsbeeld. "Stel je schaalt af en een maand later gebeurt er wat, dan krijg je behoorlijk vervelende vragen." Bovendien doet de overheid met het Dreigingsbeeld een poging om een inschatting te maken voor de toekomst. En dat is altijd ingewikkelder dan terugkijken op dat wat er werkelijk is gebeurd, aldus Van Buuren.

Syriëgangers

Vooropgesteld: er is wel degelijk wat aan de hand in Nederland. Zo vertrokken er de afgelopen jaren zo'n driehonderd Nederlanders naar Syrië en Irak om daar mee te strijden, meestal aan de kant van IS. Ook waren er serieuze dreigingen voor een aanslag, zei Rob Bertholee, hoofd van de AIVD, in januari in het tv-programma 'College Tour'. Hij sprak over vier verijdelde aanslagen in de afgelopen zes jaar. Zo had de Rotterdamse terreurverdachte Jaouad A. vuurwerkexplosieven en een automatisch wapen in huis toen hij werd gearresteerd. A. is eind vorig jaar veroordeeld tot vier jaar cel.

Bovendien is het op veel plekken in de wereld nog behoorlijk onrustig, stelt Peter Knoope, oud-directeur van het Internationaal Centrum voor Contraterrorisme en nu verbonden aan Instituut Clingendael. "Een militaire overwinning op IS betekent nog niet het einde van de boosheid en de woede bij verschillende groepen mensen. Het verplaatst zich alleen. Ook daar houdt de NCTV rekening mee. We zijn als Nederland nou eenmaal geen afgesloten container."

Dat neemt niet weg dat angst voor terreur eigenlijk altijd te groot is, zegt Jacco Pekelder, historicus aan de Universiteit Utrecht. "Dat was al aan het einde van de negentiende eeuw het geval bij de anarchisten, en dat is nu nog steeds het geval met de jihadisten."

Burgers maken zich bovengemiddeld zorgen over terreur, terwijl de kans klein is om erdoor getroffen te worden. Dat is nou eenmaal biologisch ingegeven, zegt Pekelder: wordt het overlevingsinstinct geactiveerd, dan wordt de rationaliteit onderdrukt.

Tekst loopt verder onder de foto

Een jeep van de marechaussee voor de Ridderzaal in Den Haag. Beeld Phil Nijhuis
Een jeep van de marechaussee voor de Ridderzaal in Den Haag.Beeld Phil Nijhuis

Kruitvat

Terroristen weten en gebruiken dat. Ze spelen in op de angst. Het is onderdeel van wat Pekelder hun 'scenario' noemt: "Neem Al-Qaida. Die beweging gebruikte geweld in de hoop dat de Amerikanen zouden overreageren. En dat zou dan aanleiding geven voor een algemene volksopstand in het Midden-Oosten tegen de eigen overheersers en tegen Amerika. Als een vonk in een kruitvat."

Een massale opstand kwam er niet, maar dat overreageren van de Amerikanen had Al-Qaida goed ingeschat, zegt Pekelder. En tot op zekere hoogte gaat dat nog steeds zo.

Ook het tot dan toe nuchtere Nederland bleek gevoelig. Zo werd een lange lijst antiterreurwetten- en maatregelen opgetuigd. "Terwijl landen als Italië en Duitsland daar in de jaren zeventig al mee begonnen, hield Nederland lange tijd vol dat het niet nodig was om specifieke wetten voor terroristen te maken omdat het strafrecht toereikend was", aldus de historicus. Daarin is door de jihadistische dreiging duidelijk verandering gekomen.

Nu mag de minister bijvoorbeeld zonder tussenkomst van een rechter iemands paspoort afpakken, of een gebiedsverbod opleggen. Iemand die verdacht wordt van terrorisme, kan als het aan de Tweede Kamer ligt ook langer dan andere verdachten in voorarrest worden gehouden.

Nederland heeft zich bij die maatregelen meer dan andere landen op de preventieve kant gericht, zegt Peter Knoope. Tien jaar geleden was hij nauw betrokken bij de voorbereidingen van de autoriteiten op de publicatie van 'Fitna'. De anti-islamfilm van PVV-leider Geert Wilders kwam deze week precies tien jaar geleden uit. "We hadden van de Denen en de cartoonrellen geleerd dat het belangrijk is je voor te bereiden op eventuele spanningen in de samenleving. Dus toen Fitna uitkwam, waren er contacten gelegd in de wijken, en hadden de Nederlandse ambassades de opdracht gekregen hetzelfde te doen in het land waar zij actief zijn."

Nog steeds gaat Nederland nuchterder om met de terreurdreiging dan veel andere westerse landen, vindt Knoope. "Hier staan niet alle pleinen vol met betonblokken omdat er mogelijk overal een dreiging is. De autoriteiten beslissen op basis van feitelijke informatie."

Wel heeft Knoope bedenkingen bij de manier waarop er soms wordt gesproken over de jihadistische dreiging. "Eerlijk? Ik denk dat de woordkeuze van politici niet altijd bijdraagt. Kijk bijvoorbeeld hoe er wordt gesproken over het afnemen van de paspoorten van terreurverdachten. Vol stoere taal. Maar stel, ik ben een vader van iemand die naar Syrië is uitgereisd en ik wil me melden bij de overheid met informatie. Dan kan mijn zoon het risico lopen dat onze nationaliteit wordt afgepakt. Dan ga ik toch opnieuw nadenken of ik wel naar de autoriteiten wil stappen?"

Knoope erkent dat burgers van hun politiek leiders verwachten dat ze ferme taal spreken en ingrijpen na terreur. "Maar de vraag is of dat de meest verstandige manier is om te reageren, omdat een maatschappij in een negatieve spiraal kan belanden."

Overdreven?

Is er achteraf bezien door de Nederlandse overheid te heftig gereageerd op de terreurdreiging? Die vraag is volgens Van Buuren niet te beantwoorden. "Het kan zijn dat het in Nederland relatief rustig is gebleven dankzij al die maatregelen en investeringen. Het kan ook zijn dat we geluk hebben dat ons een aanslag is bespaard. Dat valt niet te meten."

Ondertussen is er wel een hoop veranderd in de samenleving, erkent Van Buuren. De angst voor terreur is het nieuwe normaal geworden. Hij somt op: al die opgetuigde veiligheidsprotocollen, de poortjes en tassenscanners die geïntroduceerd zijn, de speciale brigade van de marechaussee die met gepantserde jeeps de Tweede Kamer en ministeries beveiligt. Die verdwijnen niet zomaar weer uit het straatbeeld. "Een stoer iemand die het allemaal terugdraait op het moment dat het dreigingsniveau naar beneden gaat."

Het nieuwe normaal betekent ook dat burgers eraan gewend zijn geraakt dat angst voor terreur erbij hoort. Jacco Pekelder: "Terroristen zijn de regisseurs die bepaalde scenario's in werking zetten. En het lukt ze ons zo gek te maken precies het script te volgen."

Dat hoeft niet, benadrukt Pekelder. "Ik heb weleens gezegd dat we ons moeten vermannen. Toen kreeg ik kritiek dat dat te masculien verwoord was. Maar wat ik ermee wil zeggen: besef dat je niet altijd vanuit je impulsen op terreurdreiging hoeft te reageren, maar dat je dat ook vanuit rationaliteit kunt doen. We weten dat onze angst voor terreur te groot is. Het is een kwestie van onszelf tot de orde roepen."

Lees ook: 'AIVD verijdelde vier aanslagen in zes jaar tijd'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden