Terecht op een voetstuk

De bewondering voor pater Frans van der Lugt, de martelaar van Homs, is enorm: de paus treurt om zijn dood en kardinaal Eijk hoopt op een zaligverklaring. Maar valt er niets af te dingen op zijn keuzes?

Henk Leegte

Solidariteit is een versleten woord geworden. Maar pater Frans van der Lugt heeft laten zien wat echte solidariteit is. Dat laat een dubbel gevoel achter. Het dwingt respect af, het ontroert, maar het confronteert ons tegelijk met onze eigen tekortkomingen, onze lafheid. Dat is pijnlijk en daarom proberen we af te dingen op wat hij heeft gedaan. We zeggen dan bijvoorbeeld dat hij zijn missie heeft verabsoluteerd. Of we zoeken naar zijn zwakke kanten. Het zijn allemaal pogingen om het eigen geweten gerust te stellen.

Echte solidariteit is dat je naast mensen in nood gaat staan. Pater Van der Lugt heeft, door hun lot te delen, aan de Syriërs, aan al die naamloze mensen die gruwelijk lijden, een gezicht gegeven, ook voor ons. Is dat verabsolutering van een missie? Ik vind het eerder koninklijk gedrag. Er zullen best mensen hebben gezegd: "Frans, kom terug naar Nederland, kan je weer eens heerlijk biefstuk eten." Hij heeft dat niet gedaan en dat vind ik koninklijk.

Het is de Goede Week. Palmpasen willen we graag meevieren in Jeruzalen, maar willen we er vier dagen later ook bij zijn, bij het laatste avondmaal kort voor de dood van Jezus? Hoever gaat onze trouw? In doopsgezinde kerken ligt op de preekstoel niet de Bijbel maar de Martelaersspiegel, een boek vol met geschiedenissen van mensen die tot de uiterste consequentie van de dood trouw zijn gebleven aan hun overtuigingen.

Van der Lugts navolging van Christus was geweldloos. Dat is het grote verschil tussen hem en djihadisten die naar Syrië reizen om te vechten. Ook die zeggen misschien dat ze het doen uit solidariteit met de verdrukte Syriërs. Ook zij zijn bereid de dood te aanvaarden. Maar het maakt verschil of je met een geweer naar een land komt of met boeken en een opleiding als psychotherapeut. Als we allemaal de moed hadden van pater Frans zou de wereld er beter uitzien. Maar hij is een uitzondering, en daarom plaatsen we hem, terecht, op een voetstuk. In alle kerken is hij in de afgelopen tijd genoemd.

Is zijn voorbeeld toepasbaar in Nederland? Daarover zouden we gesprekken moeten voeren. We moeten dan onze eigen zwakheden durven erkennen. Onlangs was er een straatruzie, ik ben toen op de fiets doorgereden en bedacht daarvoor prima redenen, allemaal rationaliseringen voor lafheid. Vorige week was ik aanwezig bij de uitreiking door de loco-burgemeester van Amsterdam van een erepenning aan een Surinaamse jongen. Hij had een vrouw gered, die in de Weespertrekvaart was gereden. Andere mensen belden 112 maar die jongen sprong meteen in het water. "Waarom deed je dat?" vroeg ik hem. "Waarom niet?" antwoordde hij. Ook hij gaf een schitterend voorbeeld, net als Joes Kloppenburg die in 1996 in Amsterdam 'kappen nou' riep tegen een groepje dat bezig was een zwerver te mishandelen en vervolgens Kloppenburg doodschopte. Bij de meeste mensen wint in zo'n situatie de angst het, ze doen niets en dat noemen ze dan voor zichzelf verantwoordelijkheidsgevoel. Pater Frans verschool zich niet achter dat 'verantwoordelijkheidsgevoel'. Zijn voorbeeld was zo grandioos dat we alleen maar eerbiedig kunnen zwijgen."

Henk Leegte is doopsgezind predikant in Amsterdam

theologisch elftal

Smalbrugge De Korte - Jansen - Kalsky Leegte - Van Vlastuin - Klapheck Tollefsen - Van der Graaf Borgman - Nissen

Geestelijken tijdens een herdenking voor pater Frans van der Lugt in de Nicolaasbasiliekin Amsterdam.

Peter Nissen

Een martelaar legt een getuigenis af, zet zijn leven daarvoor op het spel en verliest dat uiteindelijk ook. Door bij zijn in nood verkerende mensen in Homs te blijven heeft Van der Lugt een getuigenis afgelegd die hem het leven heeft gekost. Voor een beoordeling daarvan is het onbelangrijk of het regime hem heeft vermoord of de djihadisten. Hij stond voor iets en heeft daarvoor zijn leven geofferd. Frans van der Lugt is zonder twijfel een martelaar. Hij wilde mensen met elkaar verbinden. Daarom organiseerde hij bijvoorbeeld wandeltochten waarin zowel moslims als christenen meeliepen. Hij liet zien dat er meer dingen zijn die mensen verbinden dan dingen die hen van elkaar scheiden. Mensen willen eten, ze worden verliefd, ze krijgen kinderen die ze moeten opvoeden wat soms moeilijk is. Dat soort zaken hebben ze met elkaar gemeen en die zijn belangrijker dan de vaak opgeklopte ideologische verschillen.

Frans van der Lugt aanvaardde de dood als een niet gezochte consequentie. Dat laatste is belangrijk. De christelijke traditie moedigt mensen niet aan om de dood te zoeken. Er is een groot verschil tussen een kamikazepiloot of een zichzelf verbrandende Tibetaanse monnik, en een martelaar.

Waar het om gaat is dat er zaken zijn die zwaarder kunnen wegen dan het eigenbelang, zelfs zwaarder dan het eigen leven. De afweging is moeilijk. Het maakt verschil of je een partner hebt en kinderen of dat je celibatair bent. In het laatste geval zou de keuze gemakkelijker kunnen zijn, al had Van der Lugt ook nog familie in Nederland, die erop aandrong dat hij terug zou komen.

Maar hij zei: 'Dit is mijn plek.' Daarmee trad hij in de voetsporen van Jezus. Ook Jezus heeft de dood niet bewust gezocht. De idee als zou hij al vanaf het begin geweten hebben dat hij gedood zou worden is een latere theologische constructie. Om de komst van het Koninkrijk aan te kondigen moest hij naar Jeruzalem en hij wist dat hem dat het leven kon kosten. Dat risico aanvaardde hij.

Ik heb ook wel bedenkingen bij de vele aandacht voor Van der Lugt. Laten we vooral niet de ruim 130.000 Syriërs vergeten die zijn omgekomen. Voor hen heeft Van der Lugt per slot van rekening zijn leven geofferd. Zijn dood geeft, hoe raar dat ook mag klinken, een stimulans aan zijn orde, de Jezuïeten. Lange tijd vormden zij de elite van de kerk maar de laatste decennia ging het minder. En nu hebben ze ineens een paus en een nieuwe martelaar. Het is moeilijk te zeggen of Frans van der Lugt een icoon zal blijven. Het zou goed kunnen, opvallend is dat de aandacht voor hem wereldwijd is. Ook in Frankrijk is er een herdenkingsdienst gehouden. De Jezuïeten zullen er wel voor zorgen dat hij in de belangstelling zal blijven staan.

Hij heeft een voorbeeld ter navolging gegeven dat voor de meesten van ons onnavolgbaar is. Dat is eigen aan alle heiligen. Oude verhalen schilderen heiligen af als volmaakte personen, en dan krijg je helemaal het gevoel dat je er niet aan hoeft te beginnen hun voorbeeld te volgen.

In de laatste decennia krijgen de zwakke kanten van heiligen meer aandacht. Het maakt ze menselijker, waardoor gelovigen de indruk krijgen dat het ideaal meer binnen handbereik komt. De prikkel tot navolging kan daardoor sterker worden."

Peter Nissen is hoogleraar spiritualiteitsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen en remonstrants predikant

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden