Ter dood veroordeelde Demjanjuk is weer vief

JERUZALEM - Om tien over negen klinkt het vrij zachtjes: "Beet Hamisjpat" (de rechtbank). De ongeveer vijftig aanwezigen in de oude, licht verwaarloosd ogende zaal van het Hooggerechtshof in Jeruzalem staan op van de houten banken. De vijf opperrechters nemen plaats op de verhoging, de bode zit zo goed als verscholen achter de vele tientallen oranje en zwart-witte ordners, die voor hem opgestapeld liggen. Iwan Demjanjuk tegen de staat Israel, zaak 347/88, staat er op het briefje bij de ingang van de rechtszaal.

Het hoger beroep van de man die op 28 april 1988 al ter dood veroordeeld werd, sleept zich voort, al beginnen de zaak en de man nu toch weer enige 'levenstekenen' te vertonen. De ter dood veroordeelde althans had geen enkele last meer van de rugpijnen die hem verleden week nog kwelden. Vief liep de 72-jarige gisterochtend om precies tien voor negen de rechtszaal binnen, in zijn bruine gevangenispak, de handboeien om, begeleid door een achttal agenten. In het beklaagdebankje mochten de boeien af, kon hij de hand schudden van zijn zoon en advocaat en onderging hij gelaten de lichtflitsen en lampen van de camera's. Een enkele cameraman, die op een bank was geklommen, werd door een onmachtige dienaar van het hof gemaand naar de begane grond terug te keren: "He man, het is hier een rechtszaal!"

In april 1988 had het Israelische districtshof geen enkele twijfel dat deze grote man 'Iwan de Verschrikkelijke' was, de sadistische bediener van de gaskamer in Treblinka, die zich schuldig had gemaakt aan de moord op honderdduizenden Joden.

Die twijfel is er intussen wel. Van alle kanten zijn er nieuwe stukken opgedoken, die erop wijzen dat Iwan de Verschrikkelijke een ander was, ene Iwan Marsjenko, die - al zijn de beschrijvingen tamelijk tegenstrijdig - er heel anders uitzag, een fors litteken had, en een stuk ouder was.

In de Verenigde Staten heeft het federale hof van Ohio op grond van deze nieuwe gegevens afgelopen vrijdag besloten de zaak tegen Demjanjuk te heropenen. De drie rechters stellen dat het bevel, op grond waarvan Demjanjuk in 1986 aan Israel werd uitgeleverd, mogelijk niet rechtsgeldig is, omdat het gebaseerd was op onjuiste informatie, dat John Demjanjuk wel Iwan de Verschrikkelijke is. Het hof in Cincinnati verlangt nu van het Amerikaanse ministerie van justitie " alle informatie waarover het beschikt" aan het hof te overhandigen voor 25 juli.

In de rechtszaal van Jeruzalem spreekt de zoon van Demjanjuk, John junior, over een "zeer bemoedigende ontwikkeling. Misschien wordt er nu eindelijk in de Verenigde Staten rechtgedaan" , sneert hij. Volgens hem wist datzelfde ministerie van justitie al in 1978 dat Marsjenko Iwan de Verschrikkelijke was en heeft het bewust materiaal achtergehouden.

John jr. is samen met de Israelische advocaat Joram Sheftel waarschijnlijk een van de mensen die met zijn niet aflatende strijd ertoe bijgedragen hebben dat er twijfel is gerezen over de identiteit van Demjanjuk. De pers, die minstens de helft van de zaal in Jeruzalem vult, vindt in hem een gewillige en geduldige woordvoerder, altijd goed voor enkele citaten en overtuigd van de onschuld van zijn vader. Ook nu staat hij in de gang weer interview na interview af te geven.

De aanklager, Michael Shaked, is lang zo toeschietelijk niet en heeft de strijd om de publieke opinie verloren. Hij schrijft het heropenen van de zaak in de VS toe aan de publiciteitscampagne van de verdediging en de 'pro-Demjanjuk-lobby' in Ohio, waar Demjanjuk zich na de oorlog vestigde en als monteur in de Fordfabrieken werkzaam was. Hij wijst erop dat de zaak in de VS in principe geen enkele invloed kan hebben op de juridische procedures in Israel. En vervolgens gaat hij over tot de orde van de dag: de opperrechters ervan overtuigen dat het nieuwe bewijsmateriaal, waaruit zou blijken dat de veroordeelde een ander is, niet te vertrouwen is.

Dat nieuwe bewijsmateriaal bestaat voornamelijk uit de door de KGB vrijgegeven notulen van rechtszaken tegen Oekraiense hulpjes van de SS, die net als Demjanjuk, als Wachmanner in de kampen dienden. Langdurig gaat Shaked in op de bedenkelijke wijze waarop de verhoren in de SowjetUnie plaatsvonden, op de tegenstrijdigheden over de identiteit van Iwan de Verschrikkelijke, die volgens de Wachmanner Iwan Marsjenko heette, en nu eens als blond, dan weer als donker wordt beschreven, nu eens van voren een litteken heeft, dan weer van achter en soms helemaal geen.

De rechters luisteren, stellen af en toe een vraag. John jr. noemt het allemaal tijdverspilling. Demjanjuk zelf zit er al die tijd bij alsof het hele gebeuren hem niet betreft, hij gaapt, maakt kauwbewegingen, gaapt nog eens, heft even de koptelefoon op, wrijft aan zijn oor, valt weer terug in een soort afwezige blik.

Aan het slot vraagt de aanklager de rechtbank geen oordeel te vellen op grond van deze gegevens, zeker niet aangezien tijdens het proces getuigen Demjanjuk zonder meer als Iwan de Verschrikkelijke uit Treblinka hebben gedentificeerd. Maar uiteindelijk ondergraaft hij zijn eigen betoog: "Mocht de rechtbank twijfelen of de man in het beklaagdebankje inderdaad Iwan de Verschrikelijke is, dan staat nog altijd overeind dat deze Iwan Demjanjuk als SS-Wachman in verschillende kampen, waaronder Sobibor, heeft gediend. Iwan Demjanjuk heeft hoe dan ook verschrikkelijke misdaden begaan en op grond daarvan dient hij veroordeeld te worden."

Een van de vijf rechters, Aharon Barak heeft al laten weten daar geen genoegen mee te nemen. "Als u geen bewijs heeft dat hij in Treblinka was, dan heeft het geen zin hiermee verder te gaan."

Vandaag gaat de zitting voort.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden