Tentoonstelling biedt oplossing voor dure grond

DELFT - Van honderd hectare honderdveertig hectare maken. Daarvan ook nog eens de helft uitgevoerd als groengebied en dat op een industrieterrein. Het had zo mooi kunnen zijn, maar het grensoverschrijdende kunststukje voor ondergronds bouwen tussen Heerlen en Aken heeft het desondanks niet gehaald.

JAN SLOOTHAAK

Ashok Bhalotra, die naam maakte als ontwerper van de spraakmakende wijk Kattenbroek in Amersfoort, zou er opnieuw mee hebben kunnen scoren. Nu blijft het bij een maquette, die nog tot zestien november te zien is in het Techniek Museum te Delft, als onderdeel van de tentoonstelling De Mens als mol. Deze expositie maakt deel uit van de manifestatie 180 dagen ondergronds.

Voor deskundigen en commerciële partijen is er een reeks lezingen, films, debatten en de nota 'Strategische studie ondergronds bouwen' die in mei aan minister De Boer (Vrom) is aangeboden.

De grondwinst van 100 naar 140 hectare die Bhalotra in gedachten had is geen tovenarij. Het is simpel het 'dubbel' gebruik van grond. Op het bedrijventerrein tussen Heerlen en Aken zouden ondergrondse kantoren aan ruime open hoven zijn gebouwd, samen met opslagloodsen. Daarover heen had een recreatie- en landbouwgebied moeten komen. Waarom het project niet doorging? Het heet dat het ontwerp zijn tijd te ver vooruit was. Maar het zou wel eens meer te maken kunnen hebben met een banale zaak als de grondprijs. Misschien is de grond tussen Aken en Heerlen nog niet duur genoeg.

“De grondprijs speelt zeker een grote rol”, verzekert C. Nieuwendijk, één van de samenstellers van de tentoonstelling. Ondergronds bouwen is duur en wordt financieel pas aantrekkelijk als daar compensatie - bijvoorbeeld het dubbele gebruik van dure grond - tegenover staat. In de randstad, waar de grond steeds schaarser en dus kostbaarder begint te worden, lijkt het omslagpunt te zijn bereikt. Er gaan de laatste tijd steeds meer stemmen op voor projecten als bijvoorbeeld het plan Waterman, om grond te winnen voor de kust van Scheveningen. En ook in de sfeer van ondergronds bouwen zijn er projecten al uitgevoerd of serieus in studie. De grondprijs is zo hoog dat het rendabel wordt om winkelcentra en transportbanen (spoorlijnen, metro's, bloementransport Schiphol-Aalsmeer) ondergronds uit te voeren, zodat de grond erboven beschikbaar blijft. Deskundigen breiden de keus graag uit met functies als archieven, opslagruimte en bioscopen. Op de tentoonstelling zijn ook ideeën te zien over ondergronds wonen, bijvoorbeeld met uitzicht op je tuin die op het dak van de buren ligt.

Het begon ooit met grotbewoning. Onze voorouders zochten bescherming tegen weer en wind maar ook tegen vijanden. De mensen ontvluchtten ook grote temperatuurwisselingen (hete zomer, koude winter) en vonden constanter temperaturen onder de grond. In het museum is ook een Yao Dengwoning te zien. Zo'n veertig miljoen Chinezen wonen in tien miljoen woningen waar grote families zich letterlijk hebben ingegraven. In Frankrijk herinneren de beroemde grotschilderingen van Lascaux aan de 'ondergrondse' bewoning in Europa.

Grenzend aan Yao Deng is een schuilkelder van de inmiddels opgedoekte organisatie Burgerbevolking ingericht. In de BB-bunker staat een batterij vehikels die verdacht veel op 'fitness-fietsen' lijken. Als de stroom uitviel kon met de 'fietsen' via een dynamo voor frisse lucht worden gezorgd.

Ondergronds bouwen sloeg in Nederland nooit aan. Het debat over de omstreden aanleg van de Betuwelijn bracht een ommekeer. Nieuwendijk: “Er werd een studiereis naar Japan georganiseerd. Men kwam laaiend enthousiast terug en in Gouda kwam het Centrum voor ondergronds bouwen.” De TH-Delft heeft inmiddels een speciale leerstoel, bemand door prof. F. Horvat. Deze is voorstander van een ondergronds bestemmingsplan, omdat hij anders juridische problematiek voorziet.

Met de bouw van de Heinenoordtunnel kwam een experiment op gang dat tevens inzicht moet geven in mogelijkheden elders om tunnels te boren. Nederland heeft decennia lang voorop gelopen met de techniek voor het afzinken van tunnels. De tunnelsegmenten worden dan, als waren het boten, naar de plaats van bestemming gevaren en daar 'afgezonken'. Met de nieuwste technieken, zoals die van het boren van tunnels, lopen we echter ver achter bij landen als Japan. De Heinenoordtunnel moet ons van die achterstand verlossen. Er zijn proefopstellingen gemaakt om situaties elders in Nederland na te bootsen en inzicht te verschaffen bij boringen voor ondergronds transport (HSL, metro etc). Zo zijn er loze palen geheid om te zien wat er gebeurt als de Noord-Zuidmetro wordt geboord onder Amsterdam. De onderzoekers zijn enthousiast over de resultaten. De criticasters wijzen erop dat je in de praktijk toch voor onverwachte dingen komt te staan.

De tentoonstelling laat zien dat er recent een kentering is gekomen in het denken over ondergronds bouwen. Het project Beursplein in Rotterdam (in de volksmond de 'Koopgoot', met een verzonken plein en ondergrondse winkels), is spraakmakend. Met het ondergronds brengen van de treinverbinding (ooit het tegendeel: een luchtbrug) van Rotterdam-Zuid naar het Centraal Station is overigens niet iedereen gelukkig. Nieuwendijk: “Persoonlijk mis ik toch wel het fraaie uitzicht over de stad dat je vroeger in de trein had.” Ook de ondergrondse 'beleving' is een aspect dat aan bod komt. Niet zo zeer in de tentoonstelling als wel in de manifestatie er om heen. Zo zal prof. P. Vroon in september een lezing houden over de psychologische effecten van ondergronds verblijf.

Plannen zijn er inmiddels genoeg. Op een steenworp afstand van het Delfts museum bijvoorbeeld. De trein die nu nog op een verhoogde baan door Delft dendert, moet worden verdubbeld tot vier sporen. Er wordt onderzocht of het hele spoor ondergronds kan. Verder is Ashok Bhalotra overgeschakeld op een tandje lager. Na zijn afgewezen grensproject Heerlen-Aken, maakt nu zijn plan Sijtwende in Voorburg (combinatie van een overdekte stadsrandweg en woningbouw) een goede kans.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden