'Tempo interesseert me nu enorm'

Voor de zesde maal in twintig jaar brengt Het Nationale Ballet een 'Hans van Manen in Carré'-programma. Ook nu loopt het storm. De voorstelling met de balletten 'Black Cake', 'Trois Gnossiennes', 'Live' en het nieuwe 'Bach Pieces' is een voorproef van meer Van Manen-manifestaties naar aanleiding van de toekenning van de Erasmusprijs 2000 aan de man die daarbij een 'embleem van de hele Nederlandse theaterdans' wordt genoemd. Tijdens het openingsballet 'Black Cake' heffen de HNB-dansers de champagneglazen op hem. Van Manen laat daarbij zijn nieuwe muze, Sofiane Sylve, net iets te diep in het glaasje kijken.

Van Manen: ,,Een piano stapt 's morgens nooit met zijn verkeerde been uit bed. Maar een danser is geen 'wohltemperiertes Klavier'. Dat etiket is me veel te oncomplimenteus. Dansers zijn respectvolle, fascinerende wezens.''

,,Voor mijn nieuwste ballet, 'Bach Pieces', koos ik voor zes preludes en een fuga uit 'Das wohltemperierte Klavier', de aria da capo uit de 'Goldberg Variaties', met het geneurie van Glenn Gould, en een transcriptie van Busoni van het choraal 'Adams Fall hat ganz verderbt'. Voordat ik eraan begon wist ik al dat ik een Bach-ballet voor twee paren wilde maken, in reactie op 'Solo', mijn vorige Bach-ballet voor drie jongens. Ik wilde korte stukken, dacht dat veertien minuten meer dan zat was, maar het werden er twintig. Dat ging helemaal vanzelf. Bach helpt natuurlijk wel, met dat doorgaande ritme waaraan je niet ontkomt. Er is ook niets heerlijker dan dat moeten; dat brengt je creativiteit op gang. Maar ook: je moet zien wat je hoort. Ik bedoel niet op elke noot een pas, want dat verveelt. Ik ben dol op piano en zeker na 'Solo' wou ik geen viool. Vooral die preludes hadden me altijd al geïntrigeerd, maar ik kon ze nooit eerder gebruiken. Deze stukken zijn allemaal heel droog. De Busoni-transcriptie is iets romantischer, maar het is prachtige, heldere muziek. Toen ik eraan begon wist ik in elk geval het eerste stuk, en ook dat het tweede een razendsnelle pas de deux moest zijn. Daaruit liet ik de dramaturgie als een work in progress ontstaan. Tempo interesseert me nu enorm. Misschien ga ik volgend jaar wel tien razendsnelle solo's maken!''

,,Het is toch zo ongelooflijk hoe waanzinnig snel en technisch sterk de dansers van tegenwoordig zijn. Dat is echt geen vergelijk met twintig jaar geleden. Cedric Ygnace doet op een gegeven moment een razendsnelle solo en Yumiko herhaalt dat letterlijk, maar dan op spitzen. Een mannensolo gedanst door een vrouw werkt fantastisch, dat wist ik wel. Het leek me een leuk idee om dat eens uit te proberen. Ja, zo langzamerhand denk ik heel goed te weten hoe spitzen dansen: 't wordt er anders, spichtiger en scherper door. Deze vier dansers [Sofiane Sylve, Gael Lambiotte, Yukimo Takeshumi en Cedric Ygnace, E.v.S.] hebben er zelfs een deel van hun vakantie voor opgeofferd. Omdat de groep op tournee in Brazilië was, hadden we het hele huis helemaal voor ons alleen. Wat een luxe, de grote studio voor vier dansers. Echt ideaal!''

,,Het zijn acht stukken, maar dan wel in één ballet. Daarom heb ik 'Bach Pieces' als een keten met gedeeltelijke overlappingen opgezet. Ik houd niet van fragmentatie, dat is me te gala-achtig. De twee paren wisselen elkaar af, maar met lasmomenten voor hun vieren. Voor het eind van elke pas de deux voegt het andere paar zich erbij om het via een unisono gedanst deel over te nemen. Deze vier zijn zo raadselachtig en tegelijk zo betrouwbaar, anti-allures, altijd bereid tot uitproberen. Dat er de laatste tijd eigenlijk alleen nog unisono in ensembles wordt gedanst, ook op clips, begrijp ik wel. Dat is de tijd en ook interessant. Ik bedoel daarmee niet die Ierse tapdansers, maar het gaat me vooral om het muzikaal gelijk opgaan. Juist dan zie je de onderlinge verschillen. En wat danseressen nu allemaal demi-point op spitzen kunnen doen! Het daagt me uit dingen te verzinnen die nergens op lijken, alhoewel... je kan jezelf niet imiteren. Ik laat ze nu ook veel diepe pliés en pirouettes off balance doen, dus zonder de mogelijkheid om te spotten. Bij de eerste repetities vroegen ze me soms wankelend van scheelheid of ze eerst even mochten bijkomen. Nu doen ze het met het grootste gemak.''

,,Die fysiotherapie, kastjes met ijs in de studio en zo, die zijn nu ook echt nodig geworden in ballet. Er komen ook veel meer blessures dan vroeger voor. Maar tot op heden is dat nog nooit naar aanleiding van mijn balletten gebeurd. Dat zegt wel iets, ja. Kennelijk weet ik nog steeds wat danstechnisch nog wel of juist niet kan. Kijk, een zweepslag of stom struikelen overkomt iedereen. Gisteren nog liep ik zo als een kip zonder kop te praten, dat ik tegen een bloembak op het Waterlooplein knalde. Ik ben nu wel zo oud, dat ik me er niet meer voor schaam om dan gewoon ter plekke mijn broekspijp op te trekken en te gaan wrijven als een gek. Hoe dacht je dat ik het anders volhield? Binnenkort word ik 68.''

De combinatie Van Manen-Carré begon in 1979 en was op slag raak. De piste en de architectuur van het gebouw daagden hem uit tot een video-testcase, waarin zijn vriend en cameraman Henk van Dijk, de jonge balletdanseres Coleen Davis en de solist Henny Jurriëns de fysieke grenzen van het gebouw afbraken en het overrompelde publiek als mede-voyeurs in de gewenste en ongewenste intimiteiten van de balletkunst betrokken. Daags na de première van 'Live' verleende Anton Koolhaas (toen ook directeur van de filmacademie) hem de eretitel 'tovenaar'. Van Manens inschakeling van camera en video-wal had de tijd- en plaatsgebondenheid van ballet opgeblazen. Van Dijk had daarbij gefunctioneerd als zijn technisch oog. Via zijn live-projectie van de jonge danseres en haar confrontatie met een oudere danser hield hij Van Manens 'pornografische zucht' gedistingeerd op afstand, terwijl hij tegelijkertijd haar intimiteit in enorme close-ups achter de piste projecteerde.

'Live' leek niet los te koppelen van Carré, Henk van Dijk, Coleen Davis en Henny Jurriëns. Het leven maar ook de choreograaf bepaalden anders. Na de veel te vroege dood van Henny Jurriëns in 1989 namen Boris de Leeuw (in 1994) en Gael Lambiotte (in 1998) die fakkel over. In 1998 zag Coleen Davis, hoogzwanger, hoe de jonge Sabine Chaland haar levensrol tijdens het Edinburg festival vertolkte. ,,'Live' kon ook in een museum van Bonn gedanst worden'', zo zegt Van Manen, ,,maar 'Live' is gemaakt voor Carré en blijft ook het leukste in Carré. Dat is een question mentale, zou mijn oude lerares Françoise Adret zeggen.'' Overigens blijkt ook de video-techniek veranderd: ,,Een camera met de hand scherp stellen is er niet meer bij. Voor Henk is dat lastig, omdat hij nu niet meer kan weten of hij vóór of achter de ballerina focust. Destijds werkte een video-wal nog op olie. Dat gaf ook een sepia-achtige vlek op het scherm. Nu gaat alles geheel gedigitaliseerd.''

Kortom, 'Live' bezit het kenmerk van het leven zelf. Dit ballet past zich aan. Zo danst de jonge Sabine Chaland nu in Carré de eerste vijf voorstellingen. Zij is een hoofd kleiner dan Coleen Davis, dus zal cameraman Henk van Dijk voor haar letterlijk een beetje door zijn knieën moeten zakken. De avonden van 7, 8 en 9 mei bieden de laatste gelegenheid om Davis weer 'live' in Van Dijks vizier te zien komen; twintig fenomenale minuten later zal ze weglopen richting Magere Brug. Haar loopbaan bij Het Nationale Ballet zit er dan op, na 22 jaar waarin zij haar solisten-status bewees met vele grote rollen: klassiek en nieuw. Toen, in juni 1979, was haar mysterie de jeugd van haar zojuist bewezen onverzettelijkheid. Nu is dat de majestueuze zekerheid waarmee zij dit raadsel in haar klauwende en fladderende vingers, lange hals, doorgestrekte wreven op pointes en trilloze arabesken bewaarde. ,,Ik schat in dat haar afscheid van Het Nationale Ballet rond 10.25 uur p.m. zal gebeuren'', rekent Van Manen voor. Hij moet nog zien dat ze werkelijk met toneeldansen stopt. Maar dan zou wel het moment aangebroken zijn dat alleen hijzelf en zijn vaste cameraman Henk van Dijk nog de enige twee overgebleven constanten in de 'Live'-historie zijn. ,,Ach, ook zonder Henk en mij kan 'Live' door, maar ja, dan moeten de repetities wel even wat langer!''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden