Telkens weer die 26 letters anders rangschikken

Maria Goos schreef het scenario voor de succesvolle televisieserie 'Oud geld'. Voor het gezelschap Het Toneel Speelt schreef ze het familiedrama 'Alpenruhe', en voor Orkater is zij met een Paradestuk bezig. En toch bevindt Goos zich in een windstilte.

Schrijvend peinzend over haar dialogen denkt Maria Goos regelmatig: 'Hoe zou Tsjechov dat nou zeggen?' Of Harold Pinter, Alan Ayckbourn of Lars Norén? Haar personage Kiet uit het televisiedrama 'Oud geld' legde ze veelvuldig Pinterwoorden in de mond. 'Uh', 'ah', 'oh', 'ja-nee', 'goh', 'wat?'. Ze voelde zich gezegend met de Kiet-vertolking van acteur Mark Rietman - 'typisch een Pinteracteur' -, al geneerde zij zich bij de repetities omdat zij Kiet zo weinig te zeggen had gegeven. Maar Rietman bleek een acteur die het zonder woorden ook wel afkan.

De dialogen tussen de zussen Maud en Guus entte Goos op Tsjechov, met treurige zinnen als: ,,Zo'n groot huis, en nergens beschutting.'' Of: ,,Dat een mens zo oud kan worden met zo weinig liefde.''

Goos gaat ook bij zichzelf te rade, en stuit dan op hedendaagse maar niet modieuze Gooszinnen die klinken als klokken: ,,Ik zie weer iets van de oude Kieterigheid, goddank'', (over de gluiperd Jan Bax:) ,,Die ogen van 'm, dat zijn geen ogen, dat zijn knoopsgaten'', of (tegen Maud die haar dagen in een invalidewagentje slijt:) ,,Ben jij overigens ooit nog 'ns van plan om uit die kar te komen?''

'Oud geld' werd verdeeld over twee seizoenen uitgezonden en dat leverde een zwangerschap, een geboorte, en nog een zwangerschap op. ,,Dat klinkt misschien metafysisch'', duidt Goos, ,,maar de personages gingen zelf bepalen hoe ze zich ontwikkelden. Na de eerste reeks had ik geen omkijken meer naar de karakters, die waren inmiddels uitgekristalliseerd. Doordat ik had gezien hoe ze door de acteurs werden gespeeld, waren ze heel concreet geworden.''

Scenarioschrijfster Maria Goos hangt even tussen wal en schip. Of, zoals een bevriende schrijver zei: ,,Je bent in de coulissen gezet.'' Uit alle windstreken ontving zij jubelzang over de advocatenserie 'Pleidooi' en de bankiersfamilie Bussink in 'Oud geld'. Die series zijn afgelopen en krijgen geen vervolg. Gebonden staan de typoscripten een meter breed in Goos' boekenkast. Voor het gezelschap Het Toneel Speelt schreef zij het drama 'Alpenruhe', dat volgend jaar in première komt onder regie van Willem van de Sande Bakhuyzen (ook de televisieregisseur van 'Oud geld'). Misschien gaat ze een filmscript schrijven; ze weet het nog niet.

Geld, het zal eens niet, speelt een hoofdrol in haar huidige windstilte. Opdrachtgever de Avro heeft het budget voor drama voor de komende jaren gereserveerd voor een langlopende serie die niet door Maria Goos geschreven gaat worden. ,,Bij een langlopende serie is een sterke plotlijn een voorwaarde. Mijn interesse gaat niet in eerste instantie naar het verhaal, maar naar de personages uit.'' Voor 'Oud geld' overwoog Goos om in elke aflevering een bankcasus op te nemen, maar verwierp dat. Er kwamen dus geen klanten bij de Bussinkbank een hypotheek opnemen.

Geld speelde zelfs een twijfelachtige dubbelrol in 'Oud geld'. Voordat de slotaflevering is uitgezonden, wil Goos graag weten hoe een buitenstaander denkt dat de serie zal aflopen. Als je zegt dat de familie Bussink naar alle waarschijnlijkheid op de fles gaat, ontstaat subiet een dubbel faillissement: ,,Het geld wás op! Het geld van de Bussinks ja, maar vooral het geld van de Avro. Ik had de climax van de neergang in familieverband willen situeren. In aflevering twintig zouden de Bussinks elkaar in Frankrijk treffen; alle acteurs moesten dus op locatie naar Frankrijk. Maar er was geen geld meer voor een twintigste aflevering.''

De echte én de theatrale reis naar Frankrijk sneuvelden en het over twee afleveringen verspreide slot moest er nu in aflevering negentien doorheen worden gejast met de Vinkeveense Plassen-achtige 'Molenplas' als entourage.

Goos herschreef het slot zes keer. Ze luisterde naar kritiek dat een familielid 'te lang wegbleef' of dat 'Pup wel heel erg lang boos bleef'. In het oorspronkelijke slot had ze familiespil Splinter een lange eindmonoloog gegeven, maar die stolde uiteindelijk tot de vaststelling: 'Al die woorden die hier gezegd zijn, daar is niets van over.'

,,Een schrijver is altijd kwetsbaar, want in principe is alles waar wat mensen over je werk zeggen. Toch kun je niet blijven herschrijven. Een eerste versie schrijf je maar één keer, alles wat je daarna gaat veranderen is constructie, technisch vakmanschap.''

Lang, tot ver na haar twintigste, wist Maria Goos niet wat ze worden wilde, al wist ze heel goed wat ze niet wou. Achteraf had ze graag vroedvrouw willen zijn, maar dat weet ze alleen omdat ze nu een vriendin heeft die beroepsmatig helpt baren. Misschien heeft ze ongemerkt toch het beroep van haar passie gekozen: ,,Schrijven is ook een vorm van baren. Aha, voel je: nu zijn de weeën begonnen. De persweeën nog niet, er is nog geen ontsluiting, maar er is iets. Mijn vriendin noemt zich babyjunk, die kan niet meer zonder die adrenaline bij iedere geboorte. Schrijven is eerst niks en dan wordt het wat. Elke keer opnieuw die 26 letters op een andere manier rangschikken.''

Toen ze eindelijk verzonnen had om een cursus schilderen te gaan volgen, bleek die volgeboekt. Maar er was nog plaats in de cursus dramatische expressie en improvisatie. Vooruit dan maar. Dat beviel zo goed dat ze daarna de toelating voor de toneelschool durfde te proberen. Op de selectiedag kwam ze anderhalf uur te laat aanzetten, verslapen, en kreeg van haar docent de gedenkwaardige woorden te horen: ,,Het is in dit vak de bedoeling dat je opvalt, maar wel door kwaliteit.''

Naast de docentenopleiding regie aan de Maastrichtse Toneelschool deed ze met het gezelschap De kleine komedie en passant amateurregie. Bij gebrek aan een toneelstuk voor vier vrouwelijke en twee mannelijke amateurspelers schreef zij het familiedrama 'Het lot van de familie Snot', die de loterij won maar het lot kwijt raakte. Tijdens de première in de Maastrichtse schouwburg ontrolde het drama zich aan haar voeten: de technicus, tevens vader van de hoofdrolspeelster, kreeg van de zenuwen een beroerte en werd afgevoerd. Het stuk moest doorgaan: Goos plukte Peter Blok, medestudent van de Toneelschool, uit de zaal als invaller. ,,Ik was volslagen in paniek. En Peter zat daar: hij wist zo onvoorstelbaar rustig te blijven. Ter plekke besefte ik: dat is mijn man.'' Aldus geschiedde. Met de acteur Blok heeft Goos inmiddels twee wolken van kinderen. Pas nadat het doek van de 'Familie Snot' was gevallen, durfde Goos de hoofdrolspeelster te vertellen dat haar vader naar het ziekenhuis was, met wie het overigens ook goed afliep.

Op middelbare scholen gaf zij dramatische vormgeving. Ze leerde haar leerlingen ongekende situaties in te leven. ,,Zo belangrijk is het dat iemand zich in een ander kan inleven! Invoelend vermogen is slecht ontwikkeld, terwijl het nu nog veel belangrijker is dat bij te brengen dan twintig jaar geleden.'' Met een uit beroepsacteurs bestaand jeugdtheatergezelschap, De Kompaan, trok zij langs middelbare scholen. ,,Dat was heel zwaar. De scholieren kwamen binnen met aanstekers, waarmee ze de stoelen bewerkten. In Heerhugowaard begonnen ze al voor aanvang te klappen, en bleven klappen, klappen, klappen. Stoppen jongens, zei ik tegen de acteurs, maar ze speelden door. Steeds gewapender, heel triest. De docenten zaten er afgebrand bij; amper over de veertig en total loss.''

Nu schrijft ze een stuk voor Orkater, waarmee Loes Luca en Peter Blok bijgestaan door een band en vijftien figuranten in het zomerse Paradefestival gaan toeren. Het moet over een camping gaan, er mag veel flauwekul in: twee campinghouders beloven hun gasten 'doe-dingen' en ontwikkelen 'cursussen zelfontplooiing' zonder ook maar een flauw idee te hebben hoe die er uitzien.

Het viel Goos op dat hedendaagse toneelschoolleerlingen zich bij improvisatie baseren op thema's van een soap, en erger: alles benoemen. Zelf kijkt ze zelden en dan met weerzin; haar kinderen verbiedt ze soaps te zien. ,,Een soap verheft het hebben van een probleem tot levensdoel. Elke soapvolwassene kiest voor elk probleem de slechtste oplossing. Ik wil niet dat mijn kinderen in zo'n stramien leren denken. Conflicten vormen natuurlijk de basis van drama én van soap. Maar bij drama probeer je de karakters intelligent te maken, zoek je naar een sociale behendigheid. Een soap is per definitie zo opgebouwd dat de problemen zich uitbreiden in plaats van een oplossing krijgen. In een soap zou Splinter om de haverklap zeggen: 'Ze denken wel dat ik de bank ga loslaten, maar mooi dat ik dat niet doe'. In een dramaserie gebeurt het net andersom: hij zegt dat ie de bank wil loslaten, maar we zien dat hij het niet kan.''

In haar methode van schrijven zit een verwantschap met de paradoxale houding van een acteur die het toneel niet op te hijsen valt en tegelijkertijd niets liever dan toneelspelen doet.

,,Ik voel de klok wel tikken, maar als ik nog drie maanden heb, doe ik de eerste driekwart van de tijd niets. Ik ga naar de Albert Cuyp of speel spelletjes met m'n kinderen. Als ik een jaar voor een script kreeg, zou ik nog vaker naar de Albert Cuyp gaan. Ik begrijp het zelf ook niet. Angst dat de put is opgedroogd? Nu ga ik door de mand vallen? Elke acteur die in de tram op weg naar een repetitie is, denkt stiekem: 'Ik hoop dat de regisseur ziek is'. Terwijl ze voor toneelspelen leven!''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden