Televisiegeschiedenis / De beeldbuis als passe-partout

Honderden historische foto's, met de omtrek van de beeldbuis als passepartout, geven een uniek beeld van de jaren zeventig. Omdat de omroepen de meeste opnamen hebben gewist, vormen deze tele-snaps de laatste herinnering aan het tv-verleden van bijna vergeten sterren, sporters, presentatoren en politici. De vraag is alleen: wie is de maker van deze opnames, en wat was zijn doel?

Fons Verbeek uit Castricum is 'verzamelaar van verzamelingen', maar wat hij met de schoenendoos op zolder aanmoet? In 1985 was de collectioneur op de Zwarte Markt in Beverwijk eigenlijk op zoek naar oude scharen en elektrische bellen. Maar hij stootte op een verzameling foto's. ,,Vreselijk vind ik dat altijd, als mensen hun albums wegdoen'', zegt Verbeek. ,,Ik moet er altijd even in snuffelen, en leg ze doorgaans wat triest weer neer. Maar toen ik deze doos met kiekjes in handen had wist ik: die moet ik behouden.''

De foto's roken naar de jaren zeventig, had Verbeek op de markt al vastgesteld. De portretjes van Ard Schenk, zijn schaatsheld, de nog jonge Zangeres zonder Naam, acteur Ton van Duinhoven en de Indonesische president Soekarno deden hem terugdenken aan de eerste jaren van zijn huwelijk. Maar toen hij op een avond de in totaal tweehonderd afdrukken op de grond had uitgespreid en pas goed bekeek, bleken de portretjes geen gewone opnames te zijn, maar stuk voor stuk foto's van televisiebeelden. Iemand moet avond aan avond voor de buis gezeten hebben om het tijdsbeeld te fotograferen. En vervolgens schreef de onbekende op de achterkant van de afdruk met hanepotig vulpenschrift het jaar van de opname, en de persoon die was vastgelegd. Uit die informatie blijkt dat de collectie de jaren 1967-1972 beslaat.

Verzamelaar Verbeek heeft geprobeerd enige ordening in het aanbod te brengen. ,,Ik heb eerst geprobeerd te rubriceren naar persoon. Maar dat bleek niet te werken, althans: dat is niet het hele verhaal. De fotograaf heeft ook serietjes van tv-programma's gemaakt, zodat niet de persoon, maar de specifieke aflevering centraal staat. Verschillende personen horen daardoor juist bij elkaar. Zo heeft hij De Jantjes vastgelegd, Archie Bunker, de wereldkampioenschappen wielrennen en voetbal en onbekende speelfilms.''

Wat verder opvalt is de wijze waarop de personen op tv de huiskamer lijken in te kijken. Door de sterke close-ups die in de huidige beeldregie nauwelijks nog voorkomen, is het niet de kijker die het beeld op tv aanschouwt, maar de televisiepersoonlijkheid die als een Big Brother indringend terugpriemt. En: vreemd genoeg heeft de fotograaf bij het vastleggen van de tv-beelden geen statief gebruikt, waardoor de beeldbuis voortdurend door het zwarte kader van de foto hopt.

Verbeek kon de verzameling destijds niet doorgronden, het bleek moeilijk te achterhalen wat de onbekende fotograaf nu met zijn opnames wilde, waardoor de doos uiteindelijk op zolder belandde. Daar had hij nog steeds gestaan, als Verbeek vijf weken geleden niet was gestuit op een uitvoerig artikel over de Britse 'tele-snapper' John Cura in de VPRO-Gids.

John Cura maakte na de tweede wereldoorlog 21 jaar lang 250000 tot een half miljoen foto-opnames van BBC-programma's, en verkocht deze voornamelijk aan de personen die op de beeldbuis te zien waren geweest. De foto's van tv-opnames waren in die tijd de enig mogelijke vastlegging van beelden. Hij kon daarmee ruim in zijn levensonderhoud voorzien. Ondanks de primitieve uitzendnorm van 405 lijnen konden Cura's foto's worden uitvergroot waarbij zij hun scherpte behielden.

De kranten en tijdschriften namen foto's van Cura af, maar ook de acteurs in kwestie, en de regisseurs evalueerden aan de hand van Cura's foto's hun camerastandpunten. Zelfs toenmalig koningin Juliana kocht beelden van haar televisie-optreden bij Cura in. Pas in het midden van de jaren zestig deed de techniek het tij keren. De opkomst van de film en video betekende het einde van de praktijk van John Cura; hij overleed in 1969.

Cura schilderde feitelijk aan de hand van televisiebeelden een cultuur-historisch document. Met die vaststelling liep Fons Verbeek de zoldertrap weer op, en haalde zijn doos met tele-snaps tevoorschijn. Weer spreidde hij de verzameling uit op het parket. Wat zeggen deze foto's, vroeg hij zich af, en wie is deze Nederlandse John Cura? En, is de doos met foto's zijn gehele oeuvre, of heeft de fotograaf net als Cura jarenlang de televisie gevolgd en is de aangetroffen collectie slechts een deel van een groter geheel?

Om met de tweede vraag te beginnen: hij moet uit Amsterdam komen. Naast de tv-collectie bevinden zich enkele foto's in de doos met straattaferelen uit vooral Amsterdam-Zuid, de Rivierenbuurt en de Pijp. Op één tv-opname is naast de beeldbuis door de vitrage van het venster nog net bebouwing te zien die Amsterdams lijkt.

Verder zijn aan de hand van zijn selectie de interesses van de fotograaf te herleiden. Naast dat hij was aangetrokken door het lichte Nederlandse amusement (hij moet fan zijn geweest van Wim Sonneveld) en sport (wielrennen, voetbal), had hij politiek-maatschappelijke interesses. Zo legde hij de ontmoeting tussen Kennedy en Chroesjtsjov in 1967 vast, Mao Zedong, Soekarno (in 1970, het jaar van zijn dood), en Pompidou na de ontmoeting met Nixon in 1972 over de monetaire crisis. Je kunt hem ook politiek geëngageerd noemen, na lezing van zijn onderschrift bij een beeld van de Ierse Bernadette Devlin, die hij 'vrijheidstrijdster' noemt. Soms lijkt het alsof hij journalist was, of had willen zijn. Uitgebreid staat hij stil bij het afscheid van nieuwslezer Frits Thors in 1972, terwijl hij verschillende beelden vastlegde van minder bekende journalisten.

Volgens het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid in Hilversum is het interessante aan de collectie van Verbeek dat de beelden stammen uit een periode waarin de omroepen relatief weinig bewaarden. Volgens Jasper Koedam van het instituut gingen de omroepen begin '70 juist over van film naar 4-kops-ampex, maar waren de banden van dit nieuwe systeem erg kostbaar. Daarom werden slechts de hoogtepunten van de Nederlandse televisie bewaard. Omdat Verbeeks collectie juist erg doorsnee is -de selectie van de gewone man- maakt juist dat hem waardevol. Die beelden zijn namelijk niet bewaard.

Verbeek zoekt nog steeds naar de identiteit van 'zijn' fotograaf, en de motieven van zijn werk. Maar ook naar onderdak voor de huidige collectie. ,,Iemand moet het werk catalogiseren en beheren'', zegt Verbeek. Want hij moet er niet aan denken dat er met deze foto's hetzelfde gebeurt als met de foto's van John Cura. Cura's weduwe Emily had na zijn dood naar de BBC gebeld met de vraag of zij iets wilden met haar garage met honderdduizenden tele-shots. Zij kreeg als antwoord: ,,We gaan vooruit, mevrouw Cura, niet terug.'' Uit woede heeft ze de gehele collectie vernietigd.

Voor wie meer weet over de herkomst van de collectie-Verbeek: verdieping@trouw.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden