Tel Aviv en Bauhaus lijken voor elkaar gemaakt

Geen stad ter wereld heeft zoveel gebouwen in Bauhaus-stijl als Tel Aviv. De Bauhaus-architectuur staat inmiddels op de Werelderfgoedlijst en de behoorlijk gehavende panden worden opgeknapt. Tel Aviv doet zijn bijnaam White City weer eer aan.

ANYA VAN LIT

Waar heeft Tel Aviv de bijnaam White City eigenlijk aan verdiend? Het is meer een off-white of zelfs grijze sensatie die je tegemoet komt als je door het centrum van de tweede stad van Israël loopt. Op het eerste gezicht lijkt de stadsarchitectuur uit de jaren zestig te komen, haastig neergegooid, met een hip publiek dat voor de nodige kleur zorgt. Maar bij een nadere blik zie je geometrische lijnen meelopend met de straat, patrijspoortachtige ramen, uitstekende smalle balkons en platte daken; Tel Aviv blijkt een openluchtmuseum te zijn van de Bauhaus-stijl uit de jaren twintig en dertig. In geen andere stad in de wereld staan zo veel gebouwen in deze stijl bij elkaar.

Nir Rothem, een jonge talentvolle architect, weet er alles van. Hij geniet duidelijk van zijn nieuwe baan-voor-een-dag: architectuurgids.

Tijdens een wandeling vertelt hij over de geschiedenis van de stad die is ontstaan in 1909 toen een groep jonge Joden land kocht, zandduinen buiten het centrum van het eeuwenoude Jaffa. Via een simpel loterijsysteem werd de grond verdeeld onder de deelnemers. De loterij vond plaats in de duinen op de plek waar nu Rothschild Boulevard is. De jonge Europese Joden waren gedreven door zionistische ideeën, kochten land van de Arabieren en wilden een Joodse samenleving stichten. Steeds meer Joden emigreerden naar Palestina en vestigden zich in Tel Aviv. In 1925 waren dat er al 34.000.

Er heerste een ware aard van kopen en verdelen onder de nieuw aangekomen Joden. Stadsplanning was er niet in die eerste jaren. Na de Eerste Wereldoorlog kwam hierin verandering. De Brit Peter Gedder (Palestina was een Brits mandaatgebied) werd in 1923 aangesteld om een stadsplanning te maken. Hij baseerde zich op het al bestaande garden city-idee - stadswijken waarin mensen voldoende frisse lucht en ruimte tot hun beschikking hadden. Tuinsteden, zoals ze ook in Nederland ontstonden.

Nir vergelijkt het idee met een utopia. "Om van Tel Aviv een garden city te maken, werden de woonblokken zo geplaatst dat er ruimte bleef voor groen. De gebouwen werden soms op palen gezet, zodat ook eronder gerecreëerd kon worden. Aangezien temperaturen in de zomer konden oplopen tot boven de 40 graden, moest koelere lucht van de Middellandse Zee onder de huizen doorblazen en door de tuinen. Ook de balkonnen en raampartijen moesten de bewoners zoveel mogelijk verkoeling brengen."

Tijdens het interbellum kwamen veel Duitse Joden naar Tel Aviv, vanwege de steeds bedreigender situatie in Duitsland. Zij brachten de nieuwe modernistische architectuur mee die aan de kunstopleiding Bauhaus in Weimar en Dessau tot bloei was gekomen.

De nieuwe beweging stond voor ontwerpen die rationeel, functioneel en simpel waren. Het paste perfect in de nieuwe samenleving van de zionisten. De nieuwe gebouwen moesten leefbaar, simpel zijn en niet eindeloos veel grondstoffen gebruiken. Er heerste een stemming van matiging.

Op oude zwart-witfoto's uit de dertiger jaren is te zien hoe de woonblokken met afgeronde balkons als blokjes in het zand liggen. Keurig geordend, strak en ruimtelijk. Elk deel van het gebouw had zijn eigen functie: de balkonnen dienden vóór de uitvinding van de aircoditioning als sociale plekken, er werd watermeloen gegeten en gepraat van balkon naar balkon.

De deuren zijn simpel, de raamkozijnen van metaal, de muren wit gestuukt. Binnen simpele terrazzo-vloeren of linoleum. "Het is eigenlijk als een vrouw zonder make-up", vindt Nir Rothem.

De architectuur speelde ook een andere rol. 'De tweede kracht in de politiek' noemt Rothem het. "Kijk naar de nederzettingen en zelfs de kibboets. Je neemt veel land, zet er een aantal mensen op en je noemt het Joods land. De nederzettingen worden op de top van een berg gebouwd en breiden zich dan naar beneden uit. In Tel Aviv werkte dat ook zo: het opgekochte land werd ruim bebouwd, zodat er geen twijfel over kon bestaan van wie het was. Tel Aviv was voor de zionisten de eerste 'voet aan de grond' in Palestina."

Rothem is niet blij met de staat waarin de oude gebouwen nu verkeren. Ze zien er uit als lappendekens: de bewoners hebben hun deel van de gevel naar eigen inzicht geschilderd. De witte eenvormigheid die de gebouwen hun frisse strakke uiterlijk gaf is ver te zoeken.

Veel muren zijn afgebrokkeld - het materiaal dat destijds werd gebruikt was niet altijd van de beste kwaliteit. Balkons zijn dichtgemaakt om extra woonruimte te creëren. Tegenwoordig blijven ramen en deuren potdicht en loeit in de zomer de airconditioning. De oorspronkelijke ruimte voor de tuinen veranderde in parkeerplaatsen voor auto's.

Het illustreert hoe het gemeenschapsgevoel dat zo belangrijk was in de beginjaren heeft plaatsgemaakt voor een individualistischer maatschappij.

Jammer, vindt Rothem, want als hij de stad nu zou bouwen, zou hij voor dezelfde stijl kiezen.

"Bauhaus is tijdloos en heel internationaal, het is bijna niet belangrijk waar de gebouwen geografisch worden neergezet. De stijl is nog steeds ideaal. Hij gaat uit van een kleine schaal, een voorwaarde voor leefbaarheid", aldus de jonge architect. Met een flinke opknapbeurt kan dat allemaal weer goed zichtbaar worden, weet Rothem.

De laatste tien jaar gaat het de goede kant op. De Bauhaus-architectuur in Tel Aviv kreeg in 2003 het predicaat Werelderfgoed. De panden zijn nu beschermd tegen sloop en het stadsbestuur stelt geld beschikbaar voor renovatie. De stad krijgt langzaam weer witte golvende of strakke hoekige gebouwen terug. De naam White City krijgt weer betekenis.

Bauhaus Center
In Tel Aviv werd in 2000 een Bauhaus Center opgericht. Er zijn tentoonstellingen te zien over de architectuur in de stad en de Bauhaus-stijl in het algemeen.

Het centrum organiseert ook rondleidingen en verstrekt kaarten om zelf op onderzoek uit te gaan.

Op de website zijn veel foto's te zien van het Werelderfgoed in Tel Aviv, vroeger en nu.

De rondleidingen worden in verschillende talen gegeven ( niet in het Nederlands). Het is raadzaam al voor vertrek een rondleiding te boeken. www.bauhaus-centre.com

De beste tijd om een bezoek te brengen aan Tel Aviv is in het voorjaar of het najaar. Tijdens de zomermaanden is het er erg heet.

De website van de gemeente Tel Aviv is een goed startpunt om te zoeken naar accommodatie en andere toeristische informatie. www.tel-aviv.gov.il/englisht

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden