Tegenwicht bieden aan het gedachtengoed dat ik verfoei

Toen het CDA zich met de VVD en de PVV verbond aan het gedoogkabinet, was voor Siebold Hartkamp de maat vol. De oud- burgemeester van Sneek deed iets wat maar weinig anderen doen: hij stapte over naar een andere partij. Wat zijn vrouw in 25 jaar niet lukte, lukte Geert Wilders wel: Siebold Hartkamp is tegenwoordig sociaal-democraat.

Als zijn vrouw vroeger weer eens boos was op haar partij, de PvdA, dan suste Siebold Hartkamp haar. Kom, kom, zei hij dan, als ik het al zo lang volhou in het CDA, dan moet jij het ook volhouden in de PvdA.

Uit zo'n opmerking sprak al de moeite met zijn eigen club, het CDA, waar de oud-burgemeester van Sneek sinds de jaren zeventig lid van was. Bij hem was de twijfel uiteindelijk veel groter dan bij haar. Sterker, precies op de dag dat het gedoogkabinet van VVD, CDA en PVV zich in oktober presenteerde, meldde de toen 71-jarige zich als nieuw lid bij de PvdA.

Hij was al een paar jaar partijloos, maar hij had zo'n afkeer van het minderheidskabinet van CDA en VVD met de PVV dat hij vond dat hij de band met zijn oude partij definitief moest verbreken. "Er komt een moment dat solidariteit met je club overgaat in een gevoel van medeplichtigheid. Dat was voor mij het moment dat het CDA koos voor Wilders. Daar wilde ik níets mee te maken hebben. Dan moet je een stap naar de andere kant zetten, de kant die tegenwicht wil bieden aan het gedachtengoed dat je zo verfoeit."

Uit een zelfde, diepe onvrede met de koers van het CDA bedankten in de herfst zo'n 1100 leden, vaak na decennialange trouwe dienst. Tot zover niets bijzonders aan het verhaal van Hartkamp, zij het dat hij al in 2005 zijn lidmaatschap opschortte, omdat hij zich ergerde aan het verzet van het CDA tegen een generaal pardon voor asielzoekers. In afwachting van een ander beleid kondigde hij aan de contributie te storten in het noodfonds voor de opvang van asielzoekers in Witmarsum. De oud-ARP'er hoorde nooit wat van het partijbestuur. Zo veranderde het opschorten van het lidmaatschap geruisloos in bedanken.

Ongebruikelijk is wel dat hij de overstap maakte naar een ándere politieke familie. Bij het Documentatiecentrum Politieke Partijen dat de ledenaantallen van partijen bijhoudt, is niet bekend hoe groot die groep is, omdat de politieke partijen dat niet registreren. Maar hoewel niet gedocumenteerd, durft directeur Gerrit Voerman de stelling wel aan dat Hartkamp een van de uitzonderingen is. Want opstappen is één ding, je aansluiten bij een nieuwe groepering is iets héél anders.

Siebold Hartkamp kan daar niet over uit. Meermalen schudt hij het hoofd en noemt het vreemd, of gek, of zeer verwonderlijk dat er zo weinig overstappers zijn. Want politiek dakloos, dat is geen status die hij lang kon verdragen: "Ik vind het niks om partijloos te zijn. Een nette, ontwikkelde staatsburger hoort lid te zijn van een politieke partij. Ons hele democratische systeem rust op de aanwezigheid van partijen.

"Ik vind het onbegrijpelijk dat niet meer teleurgestelde leden naar een andere club gaan. Je hebt je politieke idealen en het blijkt een vergissing dat je die via het CDA kan realiseren. Dat geeft teleurstelling, je hebt er energie in gestoken en je bent politiek dus een beetje mislukt. Je moet het afscheid verwerken, maar dan is het tijd om te zeggen: en nu kies ik een andere partij. Je maakt mij niet wijs dat er niet eentje te vinden is die in de buurt komt van jouw ideeën."

Maar zijn keuze voor de PvdA, de rooien van vroeger, de partij waarmee de CDA-top in Den Haag het zo slecht kan vinden, hoeveel verwondering wekte dat? Hartkamp vertelt dat hij in de herfst wel te horen gekregen dat het flink was, of moedig, dat hij zich had gemeld bij 'de aartsvijand'. Maar van zo'n kwalificatie wil hij niet horen.

Flink, dat waren mannen als dominee Buskes en Jakob Vellenga, een hervormde man uit Leeuwarden die na de oorlog lid werd van de PvdA vanuit de doorbraakgedachte, een progressieve beweging van christenen en niet-christenen die de zuilenmaatschappij wilde doorbreken. "Dát waren dappere mensen", zegt Hartkamp.

"Voor die generatie was het heel moeilijk dat christenen zich aansloten bij een socialistische partij. Dan lag je er echt uit. Maar dat is nu zo anders, we moeten het niet dramatiseren. Emotioneel ligt zo'n stap natuurlijk anders dan dat je je aanmeldt bij de ANWB. Maar we leven niet in de tijd van Stalin!"

Die veranderde opvattingen zag hij terug in de reacties. "Ik heb zoveel aardige brieven gekregen", zegt de jurist. "Vanuit de PvdA, van een mevrouw die me schreef dat haar vader ook bij de Doorbraak zat. Van een andere burgemeester, van de VVD, die net was overgestoken naar D66. En ook vanuit het CDA in Friesland. Ik heb geen haatmail gehad. Ze kenden me natuurlijk wel een beetje hier, en diep in hun hart zijn ze het misschien ook wel met me eens."

Dat hij zich aansloot bij de PvdA, was voor hem niet meer dan logisch. Kleine partijen waardeert hij, maar het gaat hem in de politiek om de mogelijkheid de idealen te realiseren, om de macht. Dus bleven de twee andere hoofdstromingen over.

Met het marktdenken van de liberalen heeft hij geen affiniteit, hun aanschurken tegen de partij van Wilders stuit hem tegen de borst. De PvdA lag voor de hand. Qua gedachtengoed ziet hij veel overeenkomsten. Gerechtigheid, solidariteit, naastenliefde, dat zijn voor beide partijen de kernthema's. Of zouden dat moeten zijn.

Bij het CDA ziet hij daar de laatste jaren veel minder van terug dan in de PvdA. Het CDA vindt hij bovendien bedenkelijk ver afdrijven van het uitgangspunt dat de overheid er is als schild van de zwakken en als baken van vertrouwen in een complexe samenleving met losse maatschappelijke verbanden. "Dat anti-statelijke van het CDA, dat vind ik verschrikkelijk."

Nu hij de formele banden met zijn eerste politieke liefde heeft verbroken, ervaart hij een gevoel van opluchting. Als redacteur en columnist van partijblad CD Aktueel was hij al kritisch op zijn eigen partij. "We wisten dat we op een vleugel zaten", zegt hij over het groepje geestverwanten met wie hij in de jaren zestig afstudeerde aan de Vrije Universiteit.

"We waren niet verbaasd dat niet alles gaat zoals je wilt, je moet niet meteen weglopen. Je bent verbonden met de club, ook met anderen met een andere opleiding en oriëntatie. Je voelde je thuis. Je kon misschien makkelijker aanschuiven bij PvdA'ers of PSP'ers, maar met je partijgenoten had je een gemeenschappelijke noemer, de nestgeur, het gereformeerde. Dat herken je meteen."

Maar toch, opluchting: "Je hebt je halve leven vergoelijkt wat je partij deed, maar wat je eigenlijk niet zinde. Je voelde je toch een beetje gecomitteerd aan de partij, en dus ook gecompromitteerd. Met derden kon je niet helemaal vrijuit praten, je had de neiging om te zeggen: ja, maar de partij heeft ook goede kanten. Nu hoef ik me niet meer te ergeren."

Maar heeft hij nu, als PvdA-lid, geen klachten? Is die partij op ideologisch gebied niet net zo in verwarring als het CDA? Is hij niet van de regen in de drup gevallen? De PvdA heeft niet zo'n wervend imago. "Ach, alle partijen die gebonden waren aan de zuilen moeten herijken", relativeert Hartkamp. "Ook internationaal zitten de sociaal-democraten met een puzzel. Ze hebben hun ideologische veren afgeschud, maar wat komt ervoor in de plaats? Vragen naar hun bestaansrecht moeten alle hoofdstromingen zich stellen, de PvdA ook."

De overstap vanuit een christelijke partij naar de sociaal-democraten wordt volgens hem vergemakkelijkt doordat politiek leider Job Cohen het maatschappelijk belang van religie scherper ziet dan zijn voorgangers. "Geestverwanten hebben gewaarschuwd dat ze in de PvdA niet staan te juichen bij de komst van weggelopen confessionelen. Het anti-klerikalisme was er altijd sterk. Cohen omhelst gelovigen niet, maar hij staat wel open voor de motivatie die zij vanuit hun geloof hebben. Onder hem worden geloofsovertuigingen ruimhartiger bejegend dan vroeger."

Natuurlijk volgt hij de discussie over Cohen als oppositieleider. Het valt hem op dat zijn nieuwe partijgenoten harder tegen elkaar zijn dan zijn oude: "CDA'ers zijn ongelooflijk mild, ze hebben Balkenende acht jaar laten aanmodderen. In de PvdA willen ze al na een jaar van Cohen af. Waanzin, maar het tekent de sfeer. Onderling hebben PvdA'ers vaak een onaangename, chagrijnige stijl."

Maar meer dan die interne sfeer, telt dat hij het programmatisch makkelijker heeft in de PvdA. "De partij deugt, daarom steun ik die. Ik hoef nu niet zoveel te slikken. Ik heb niet vaak dat ik denk: oei, de PvdA neemt een heel verkeerd standpunt in." Hij erkent onmiddellijk dat dat ook komt doordat de PvdA in de oppositie zit - zit een partij in een kabinet en is ze onderdeel van de macht, dan is het eerder compromissen geblazen en wordt het ideologische profiel doorgaans als vanzelf bleker.

Hartkamp weet ook dat de PvdA in de paarse kabinetten met VVD en D66 driftig taken die in zijn ogen aan de overheid zijn, uit handen gaf aan de markt. Dat wil hij niet uitvlakken, net zoals hij zich ervan bewust is dat Cohen als staatssecretaris tekende voor een strenge vreemdelingenwet.

"Ik besef heel goed van welke partij ik lid ben geworden. Ik kende mijn nieuwe vriendin al een tijdje, zeg ik tegen mensen die vinden dat ik de overstap heel snel heb gemaakt. Ik weet in welke stemming ik ze aantref. Of ik nu milder ben over de PvdA dan vroeger over het CDA, weet ik niet. Wel sadder en wiser, en wat laconieker. Bovendien is het nu niet aan mij te vertellen wat de partij - of ik moet zeggen: mijn partij - moet doen. Wacht even af totdat je de partij wat beter kent, zeg ik tegen mezelf."

Wordt hij over een paar jaar actief, of is dat een stap te ver? "Ik heb de formulieren ingevuld en aangegeven waar ik verstand van heb en dat ze me mogen vragen voor een werkgroep of iets anders. Maar moet je horen, ik ben 72, ik betaal contributie, ik ben niet gekomen om een rolletje te spelen."

Op afdelingsvergaderingen heeft hij zich nog niet laten zien. Wel heeft hij voor de eerste keer van zijn leven een 1-meiviering meegemaakt. Daar werd hij verwelkomd als nieuw lid, maar hij ging in de eerste plaats mee voor zijn vrouw die een speldje kreeg omdat ze 25 jaar lid was van de PvdA.

Hartkamp genoot ervan dat Jacques Monasch, Kamerlid uit Sneek, in zijn toespraakje zei: "Wilders heeft voor elkaar gekregen wat mevrouw Hartkamp in al die 25 jaar niet is gelukt: dat u lid van ons bent."

Of hij nu ook sociaal-democraat is zoals hij vroeger christen-democraat was - daar moet Hartkamp even over nadenken. Maar dan, na een paar seconden: "Ja, ik zeg ja. Daarvoor hoef ik niks te verbouwen."

Als om zichzelf te overtuigen, vraagt hij bij de deur aan zijn vrouw wat zij denkt dat hij geantwoord heeft. Ook zij heeft even tijd nodig. Maar zij bevestigt wat hij heeft gezegd: Siebold Hartkamp is nu sociaal-democraat. En daar is hij zeer verguld mee.

Siebold Hartkamp
1938: geboren in Alphen aan den Rijn

1958 tot 1965: studie rechten aan de Vrije Universiteit in Amsterdam

1967 tot 1971: werkzaam bij het kabinet van de commissaris van de koningin in Noord-Brabant, tevens raadslid voor ARP/CHU in 's Hertogenbosch

1971-1984: burgemeester van Franekeradeel

1984-1993: burgemeester na herindeling Franeker en omstreken

1993-2003: burgemeester van Sneek

Siebold Hartkamp is getrouwd, het echtpaar heeft vier kinderen

Bekende politici die ook de ene partij voor een andere verruilden:

Ayaan Hirsi Ali, van PvdA naar VVD (2002)

Femke Halsema, van PvdA naar GroenLinks (1997)

Joris Voorhoeve, van VVD naar D66 (2010)

Fred Teeven, van VVD naar Leefbaar Nederland naar VVD (2003)

Jet Bussemaker, van GroenLinks naar PvdA (1997)

Hans Hoogervorst, van PvdA naar VVD (1986)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden