Tegengestelde waarheden bestaan echt

Interviews | Bij het oplossen van de economische crisis staan Griekenland en Europa tegenover elkaar. Wat doe je als twee partijen allebei evenveel gelijk hebben?

Al een tijd staren wij ons blind op de vraag wie het morele gelijk aan zijn zijde heeft", zegt Erik Borgman, hoogleraar theologie aan Tilburg University. "De schuldeiser EU of de schuldenaar Griekenland. Ga je uit van 'afspraak is afspraak'? Of moet je de hand over het hart strijken omdat de ander verder moet kunnen? Het lastige is dat beide verhalen waar zijn: natuurlijk, afspraak is afspraak en ja, de ander moet verder kunnen. Tegengestelde waarheden bestaan echt, ook al is het lastig om dat in te zien. Vergelijk het met Israël en Palestina: daar zijn ook twee verhalen tegelijk waar die elkaar uitsluiten.

"Is er meer dan één waarheid, dan zorgt dat altijd voor problemen, omdat 'de waarheid' dan dus blijkbaar niet zomaar te vinden is. Dat vinden we eng, we willen controle. Niemand wil toegeven dat hij in een situatie zit die hij niet beheerst. Bij dit soort politieke kwesties speelt dat ook mee. Stel je voor dat je zaken moet doen met iemand die een ander verhaal vertelt dan jij. Jij kent dat verhaal niet, maar je moet er wel rekening mee houden. Dan ben je dus aan de ander overgeleverd. Daarom doen we steeds alsof de ander ons leven niet bepaalt, en blijven we met de populisten meeroepen: Wij maken het zelf uit. Maar we zijn tot elkaar veroordeeld."

"Bijna niemand lijkt dat nog te geloven", zegt Henk Leegte, doopsgezind predikant in Amsterdam. "Maar dat is toch echt zo. Je kunt helemaal niet meer zonder elkaar. Ik ben met die gedachte opgevoed. Mijn vader werkte voor Europa: hij hield zich bezig met invoerrecht, eerst voor de Benelux, toen voor de EEG, en uiteindelijk voor de EU. Vrij verkeer van goederen, diensten en personen - het klinkt ambtelijk en sleets, maar quod non. In 1947 zijn mensen zo slim geweest om te zeggen: als wij nu eens economisch van elkaar afhankelijk worden, de Fransen van de Duitsers en de Engelsen van de Italianen, dan wordt het geen oorlog meer. Het is ook het beste gif tegen nationalisme.

"Vergeet ook niet wat de Marshallhulp heeft betekend: Duitsland werd niet uitgekleed maar opgebouwd. Dat getuigt van ongelofelijke wijsheid. Tot en met de Tweede Wereldoorlog waren verdragen in Europa niet meer waard dan het papier waar ze op waren geschreven. Daardoor leven we al een tijd in vrede - op de Balkanoorlog na."

Borgman: "Dat is eigenlijk heel mooi! Dat het in ons belang is dat het met Griekenland goed gaat, is het succes van de EU. Als Griekenland weggaat, hebben ook wij een probleem. Zeker, Griekenland en de Europese Unie praten met elkaar, maar steeds met het mes op tafel - Griekenland dreigt er uit te stappen, de EU dreigt Griekenland er uit te zetten. Die dreigementen over en weer zijn hol. Er is geen deur waar je uit kunt lopen of uitgezet kunt worden. Er is geen buiten. Dat is vanaf het begin in de kwestie met Griekenland het probleem geweest. We voeren het gesprek alsof we het ook niet zouden kunnen voeren. Blijkbaar houden we van die fictie."

Leegte: "Ik denk wel dat elk verbond, ook de EU, kapot kan. Bij het terugbetalen van schulden gaat het om de afspraken die je maakt. Ja, en die moet je natuurlijk nakomen. Anders houdt het een beetje op met de afspraken. Dan ondermijn je het verbond. Dat zie je in de Bijbel ook gebeuren. Een verbond valt of staat bij het nakomen ervan. Het begint al in Genesis, waar God met mensen een verbond sluit. Heel de verdere geschiedenis gaat over hoe er wordt afgeweken van het verbond, dat de mens zich niet houdt aan wat ze hadden gezegd."

Borgman: "Ik vraag me af: waarom vinden we dat verbond nu ineens zo lastig? Hoe kan het dat we niet zien hoezeer we elkaar nodig hebben? Misschien is de vrede wel vanzelfsprekend geworden. En kunnen we bijna niet meer geloven dat het echt nog weer mis kan gaan in Europa. We zijn zo gaan geloven dat we ook elkaars tegenstanders zijn, dat we nauwelijks nog taal hebben om de onderliggende gemeenschappelijkheid laag ook woorden te geven. Daar schuilt volgens mij een gevaar in. Als je dat verbond vergeet, kunnen er rare dingen gebeuren.

"Als er in een familie alleen maar ruzie is, zie je ook het belang van met elkaar zijn niet meer in. We zijn niet elkaars vijand. Maar de spierballentaal die over en weer klinkt, wekt wel die suggestie. Daar schuilt wel iets gevaarlijks in. Stel je voor dat iemand ineens een mep geeft. Dat kan zomaar gebeuren."

Leegte: "Mijn vader zei altijd: 'Je moet wel van ophouden weten'. Als iemand op de grond ligt, moet je niet verder doorslaan. Als iemand genoeg gestraft is, moet je niet harder straffen. Dat is ook waar. Als je een volk zo afknijpt dat ze niks meer hebben, ben je verder van huis. Je moet zeggen: wat is nu nog redelijk? Maar dat kun je niet te snel doen want anders word je ongeloofwaardig. In de Bijbel had je ook een jubeljaar: streep eronder, kans om weer door te gaan. Genade gaat altijd voor recht. En uiteraard moet je de schuld wel benoemen. Dat moet worden uitgesproken. Niet weggepoetst worden. Je moet er vooral heel lang bij stilstaan hoe irritant het is. En je moet er ook heel boos over zijn."

Borgman: "We spreken alleen nog maar de taal van tegengestelde belangen. Als je niet meer kunt uitleggen wat je bij elkaar houdt, behalve geld en eigenbelang, heb je een groot probleem. We hebben politici of publieke intellectuelen nodig die het belang van Europa weer verdedigen.

"Toevallig heb ik zelf een dochter die in Spanje woont en met een Fransman gaat trouwen. En er zijn mensen die al twintig jaar in Griekenland op vakantie gaan. Tussen alle landen zijn er zoveel lijnen, zowel strikt persoonlijke als economische verbanden. We gingen Rusland boycotten, en ineens bleek dat hele sectoren hier afhankelijk waren van de handel met Rusland. Hoe kan het dat we dat soort dingen pas te weten komen als het misgaat? Die lijnen die door heel Europa lopen, zouden meer zichtbaar moeten worden, in de pers en in de politiek. En het gaat mij er niet om dat we nu eens de positieve verhalen moeten vertellen, dit zijn de nieuwe feiten."

Leegte: "Inderdaad. Niet alleen maar roepen dat het stom is, en het ons alleen maar veel kost, maar we moeten ons ook daadwerkelijk meer met Europa bemoeien, in de Tweede Kamer bijvoorbeeld. Het is natuurlijk iets ingewikkelder, omdat de afstanden groter zijn, maar eigenlijk verhoud ik me net zo tot een Griek als een Oost-Groninger zich tot een Zuid-Limburger verhoudt. In een land heb je ook met elkaar te maken.

"En misschien gaat Griekenland ons in de toekomst dan weer een keer ten voorbeeld zijn, en zijn wij hen dankbaar voor hun begrip, wijsheid en inzicht. Dat weet je allemaal niet. Zoals we ze nu nog dankbaar zijn voor Plato en Socrates, maar je kunt je dat op dit moment lastig voorstellen."

theologisch elftal

Smalbrugge

De Korte

Jansen

Kalsky

Leegte

Van Vlastuin

Klapheck Tollefsen

Van der Graaf

Borgman

Nissen

Vrijwilligers deelden afgelopen maand soep uit in Athene.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden