Tegendenkers over de levenskunst - een vurig debat

Hans AchterhuisBeeld anp

"Voor Achterhuis is de levenskunst een wereldvreemde filosofie. Dan denk ik: je mist de boot, hoog tijd voor je pensioen Hans." Aldus Joep Dohmen, hoogleraar wijsgerige en praktijkgerichte ethiek aan de Universiteit voor Humanistiek.

Vanavond was de de laatste aflevering van de serie Tegendenkers, die Trouw samen organiseerde met Studium Generale Utrecht. Hieronder het verslag.

Het debat is ook integraal terug te zien op video.

Vraagje uit de zaal: “Dohmen, jij zei in Trouw dat Achterhuis ‘met pensioen’ moet. Wat bedoel je daarmee?”

Dohmen: “Hij mist de boot. Dat meen ik echt. Hij moet hiermee stoppen en gaan doen waar hij echt goed in is.”

Achterhuis: “Dat bepaal ik zélf wel, waar ik goed in ben. Ik ben trouwens allang met pensioen.”

Nog een vraagje uit de zaal. Weer aan Dohmen. "Laten we gewoon ons leven leven. En er geen doctrines van maken, zoals in de zelfhulpfilosofie. Als u tegen Achterhuis zegt 'je mist de boot' dan is dat arrogant."

"Zeker", zegt Dohmen. "En ik beargumenteer dat. Achterhuis mist de boot en daardoor brengt zijn denken niet de veranderingen in de maatschappij die hij teweeg wil brengen."

Steenhuis: "En past dat binnen de levenskunst, arrogantie?"

Nu heeft Achterhuis een vraagje aan Dohmen: "Kun je mij één romanpersonage noemen die een geslaagde levenskunstenaar is?"

Gelach. Dohmen moet even nadenken. "Ik ben geen perfectionist. Het gaat erom na te denken over wat je echt waardevol vindt in het leven. Dat kan ook heel vaak mislukken. Zie je in de romans van Mercier ook."

Dohmen vertelt bevlogen over hoe de levenskunst je helpt je te verzetten tegen de 'definitiemacht' van de maatschappij.

Achterhuis: "Al sinds mijn promotie is de leus van Camus voor mij heel belangrijk: 'ik kom in opstand!' Ik zie niet wat de levenskunst nu toevoegt daaraan."

Nu begint het debat.

Achterhuis gaat in op Foucault. “Ik heb de latere boeken van Foucault natuurlijk wel gelezen. Het punt is dat die boeken nooit geciteerd worden in de levenskunst. Het gaat enkel om een paar laatste interviews van hem, waarin hij zegt: ‘Je moet van je leven een kunstwerk maken’. Die zin wordt in den treure herhaalt. Een kunstwerk maken? Ik heb al moeite genoeg om te leven.”

Dohmen: “De citaten die ik geef komen inderdaad uit de interviews. Dat heeft een hele goede reden. Dat komt omdat die latere fase van zijn denken nog niet helemaal af is, hij was zoekende.”

Steenhuis vraagt Dohmen: "Kun jij er wel een kunstwerk maken, van je leven?"

Je moet dat niet zo plat lezen, zegt Dohmen. “Het gaat niet om een kunstwerk als eindproduct. Maar de weg is het doel. Onderweg, samen met andere mensen, vormen van praktische vrijheid ontwikkelen. Als je leven vloeiend is, open, in ontwikkeling. Het moet niet stollen.”

Steenhuis: “Is het dan niet een heel gekke uitdrukking? Een kunstwerk is niet het traject, maar het resultaat”

Dohmen, vurig: “Maar Hans, zie jij de relevantie niet van dit onderwerp!”

Achterhuis: “Ik wil dingen overdenken. Ik wil dingen begrijpen, als filosoof.”

Dohmen: “Jij doet alsof je zodra je begrijpt hoezeer de samenleving je stuurt, je ook meteen weet hoe je je daar tegen moet verzetten!”

Achterhuis: “Ik ken allerlei mensen die zich verzetten. Maar de levenskunst, die gebruiken ze niet.”

Dohmen: “Maar dat verzet, dat is levenskunst!”

Dohmen kijkt Achterhuis direct aan: "Hans, zet de ramen open. De levenskunst zal je bevrijden van het conservatisme waarin je de afgelopen jaren gevangen zat!"

Dohmen benadrukt dat hij ook de tragische kant van het bestaan wel degelijk onderkent. En: "Als jij Foucault je inspiratiebron en zelfs je 'vriend' noemt, hoe kan het dan dat je zijn latere werk niet kent?"

"De gedachte dat ik maakbaarheid propageer is volkomen onzin. Achterhuis is het slachtoffer geworden van allerlei misverstanden. Het is egoisme en navelstaren? Nee, het is juist een manier om dat te bestrijden. Levenskunst is almacht? Integendeel, het gaat om ontdekken waar je grenzen liggen. Levenskunst is activistisch?
Nee, het is ontdekken van de noodzaak van een zekere activiteit."

Achterhuis is niet op de hoogte, vindt Dohmen. Een sneer: "Hij ziet een boek van Van Tongeren en slaat dan meteen aan: kijk, zie je wel! Maar ik zeg dezelfde dingen ook in mijn eigen boeken. Het stáát er gewoon Hans. Je hebt het gewoon niet gelezen. Je duwt mij kopje onder, net als bij waterpolo, om dan zelf te kunnen scoren."

Dohmen is op dreef. "Volgens Achterhuis is Marcus Aurelius gewelddadig en dus stelt diens moraal niks voor." Hij werpt de handen in de lucht: "Wat heb ik te maken met de stoicijnse moraal van Marcus Aurelius? Wij leven in een totaal andere wereld, dus het is onmogelijk om diens denken zomaar over te nemen. Noem mij één passage waarin ik hij slaafs volg."

In de context van dat 'dagelijks gevecht om een eigen leven te leiden' is de levenskunstfilosofie van belang, aldus Dohmen.

"Een belangrijke grondlegger hiervan is Foucault, vertelt Dohmen. Van alle kanten wordt de moderne mens beinvloed, constateerde Foucault, in een marktmaatschappij als de onze. Er was volgens Foucault een tegencultuur nodig, die het individu hiertegen wapent. Zo komt hij tot een denken over 'technieken voor zelfzorg'. De levenskunstfilosofie hangt dus niet in de lucht", aldus Dohmen.

En over narcisme gaat het ook niet, vindt hij. "Het gaat om omgang met álle facetten van het leven. Dus ook met bijvoorbeeld vriendschap.
De zorg voor zichzelf is óók een manier om voor anderen zorg te dragen. Levenskunstfilsofie is niet narcistisch, zelfgericht en plat. Het gaat om een balans tussen zorg voor jezelf en de ander."

Het is de beurt aan Joep Dohmen. Hij gaat vanavond, zegt hij, de stelling verdedigen dat Achterhuis niet op de hoogte is en niet goed argumenteert.

In de afgelopen 50 jaar zijn we in een heel ander soort samenleving beland, aldus Dohmen. Hij haalt het onderscheid tussen negatieve en positieve vrijheid van Isaiah Berlin aan. Negatieve vrijheid is de afwezigheid van dwang. Positieve vrijheid omvat veel meer: ik wil dat mijn leven en beslissingen van mijzelf afhangen. Ik wil een subject zijn, geen object. Ik wil niet van buitenaf veroorzaakt worden, als een ding, maar zelf sturend en actief mijn leven bepalen. Dit ideaal ging vanaf jaren 60 ons beheersen.

Dohmen: "Maar hoe moet je dat doen, echt vrij zijn? Dat vertelde Berlin er niet bij. En de traditionele leveranciers van moraal vervallen ook nog eens. Dus: hoe moet ik nu mijn leven vormgeven? Er bestaat nauwelijks een groter verlangen, zegt de socioloog Beck."

Achterhuis haalt met instemming het boek van Paul van Tongeren aan, Leven is een kunst, dat de Socrates Wisselbeker won. "Het leven wordt gekenmerkt door een zekere passiviteit. De levenskunst wordt wel heel erg wijsneuzerig, vindt Paul van Tongeren. Zo hard zou ik het niet durven zeggen, maar ik herken het."

Onze tijd lijkt op die van Marcus Aurelius, aldus Achterhuis. "Maar levenskunst, hoe belangrijk ook, is geen antwoord op de uitdaging van deze situatie."

Hij vervolgt: "Onder de strenge lessen van de levenskunst denk ik soms: kan ik nog wel ademhalen?"

Dohmen haalt Dante aan, maar verdraait die, aldus Achterhuis. Dohmen zou er enkel wat mooie lessen uit peuren, maar niet de verhalen op zichzelf waarderen. "Ik vermoed dat Dohmen de tekst van Dante niet goed bestudeerd heeft."

"Zelfs als zijn vrouw overlijdt put-ie zich alleen maar uit in wijze filosofische lessen. Hij kent alleen maar algemene wijsheden, en geen persoonlijk verhaal. Ook de hedendaagse levenskunst zijn niet geinteresseerd in verhalen. Algemene lessen vindt men belangrijker", zegt Achterhuis. Joep Dohmen heeft die blinde vlek ook, vindt Achterhuis. Bij romancier/filosoof Pascal Mercier zegt Dohmen: lees eerst diens filosofie, dan pas zijn romans. Achterhuis keert het om.

"Verhalen die betekenis geven aan het leven van de mens lijken voor Dohmen niet van belang. Hoogstens vindt die ze illustraties van algemene levenswijsheden", aldus Dohmen.

"Ik krijg de kriebels van de levenskunstfilosofie", zegt Achterhuis, die als eerste op het podium aantreedt. "Ligt aan m'n temperament, maar ik heb ook filosofische argumenten."

Hij vertelt over de stoicijn Marcus Aurelius, die vaak wordt aangehaald door zelfhulpfilosofen. Achterhuis las diens Persoonlijk notities ooit op een vakantie in Zuid-Frankrijk. Het boek intrigeerde hem, maar irriteerde hem ook. Aurelius had ook christenen vervolgd, wist Achterhuis nog van zijn studie theologie.

Hij wil het belang van levenskunt niet bagatelliseren. Maar om nu te zeggen dat wijsbegeerte er is om van ons leven een kunstwerk te maken, dat is overdreven, vindt Achterhuis

Wat Achterhuis irritant vindt aan Aurelius: over zijn persoonlijke leven lezen we niks in zijn boek. "Het gaat alleen maar om de binnenwereld." En Aurelius beschouwt oorlogvoeren als een soort toneelspel. Vindt Achterhuis ook niet echt aanbevelenswaardig.

De avond begint. Er zitten zelfs mensen op het podium, want alle stoelen in de zaal zijn bezet. Dohmen en Achterhuis zitten op de eerste rij - naast elkaar, maar wel met een lege stoel ertussen.

Want ja, erg veel hebben ze niet van elkaars denken op. Het gaat over levenskunst vanavond. Achterhuis, emeritus hoogleraar filosofie aan de universiteit van Twente, is daar kritisch over.

Ach, hij weet niet waar hij het over heeft, zei Dohmen al voorafgaand aan deze avond. Dohmen is professor wijsgerige en praktijkgerichte ethiek aan de universiteit van de humanistiek in Utrecht. In 2011 schreef hij het boek De prijs van de vrijheid, samen met Maarten Doorman. Dohmen geldt als de bekendste vertegenwoordiger van de levenskunstfilosofie in Nederland.

Trouw-redacteur Henk Steenhuis modereert de avond. Deze avond wordt vuurwerk, belooft hij. Hij citeert Dohmen: 'hoog tijd voor je pensioen Hans'. De zaal lacht.

Beeld reuters

"Mijn laatste optreden als Denker des Vaderlands? Nee hoor", zegt Hans Achterhuis. En hij begint te vertellen over volgende week, dan doet hij iets in Amersfoort. "Maar dat is niet interessant, eigenlijk. Dus je hoeft daar niet te komen. En al helemaal niet te bloggen."

Goed, dit wordt dus zijn laatste interessante optreden als onze vaderlandse denker, probeer ik. Maar ook dat wimpelt Achterhuis weg. "Dinsdag sta ik nog in de bibliotheek van Middelburg!"

De zaal van het Academiegebouw in Utrecht is afgeladen. De meer dan 250 bezoekers wachten in spanning. Hans Achterhuis is verkouden en grieperig vandaag, zegt hij. Hij leest de tekst van zijn lezing nog even door. Om twee minuten voor acht kwam zijn opponent, Joep Dohmen, binnenlopen. Die woont hier om de hoek.

Joep Dohmen is in Nederland een van de bekendste vertegenwoordigers van de levenskunst. "Levenskunst," zegt hij, "is een filosofische discipline die antwoorden geeft op de moeder van alle vragen: hoe moet ik leven? Levenskunst is een ontwikkelingstaak, een soort morele Bildung. Ze is de poging om zichzelf daadwerkelijk te vormen, te verbeteren en daarmee een goede vriend, partner, burger of collega te zijn. Ze is dus een antwoord op narcisme, navelstaren en almachtsfantasieën."

Maar waarover gaat de levenskunst dan precies? Over de invulling van je positieve vrijheid. Dohmen: "De Franse filosoof Michel Foucault heeft daar, in aansluiting op een hele reeks klassieke levensfilosofen, een boeiend programma voor ontwikkeld met behulp van een holistisch concept: zelfzorg. Daarmee kun je een eigen houding ontwikkelen, die we zo hard nodig hebben in een dynamische, geïndividualiseerde en geseculariseerde samenleving."

Hoe kan Achterhuis hier tegen zijn? Een veel aangehaald werk binnen de levenskunst is Marcus Aurelius. Vanwege de grote belangstelling is het afgelopen tijd zelfs twee keer vertaald als Persoonlijke notities en als Overpeinzingen. Het boek intrigeert en ergert Achterhuis al decennia. "Uit Aurelius' persoonlijke notities komen we niets te weten over de wereld waarin hij leefde. Geen spoor van moeilijkheden in de liefde, geen haat en geen verdriet. Zelfs als zijn vrouw overlijdt, put hij zich alleen maar uit in stoïsche lessen over de onzinnigheid van verdriet omdat tenslotte ieder mens moet sterven. Zonder persoonlijk verhaal veranderen algemene wijsheden in clichés."

Iets vergelijkbaars geldt wat Achterhuis betreft voor de moderne filosofen van de levenskunst. Bovendien: "Ik zal niet ontkennen dat ik voor de strenge filosofen van de levenskunst in mijn schulp kruip, waardoor ik nauwelijks vrij durf te ademen." Joep Dohmen: "Het is helemaal niet erg als je ergens geen verstand van hebt. Maar dat hoef je, nota bene als Denker des Vaderlands, dan toch niet zo te laten blijken?"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden