Tegen het vergeten van een genocide

Met de tentoonstelling ’From Armenia with Love’ roepen drie Armeniërs het pijnlijke verleden van hun volk tot leven.

’De hele wereld lijkt de Armeense kwestie te hebben vergeten’ zegt de in Gent woonachtige Armeniër Mekhitar Garabedian (1977). Het is reden voor hem om samen met Armen Eloyan (1966) en Karen Sargsyan (1973) zijn werk op de tentoonstelling ’From Armenia with Love’, in het Gemak in Den Haag te exposeren.

De werken grijpen terug naar de pijnlijke Armeense geschiedenis begin vorige eeuw en belichten verschillende facetten van de Armeense diaspora en identiteit. „Ik voel mij net een vampier die in een spiegel kijkt. Je ziet geen spiegelbeeld. Maar toch ben je er, je staat in de spiegel te kijken”, zegt Garabedian over zijn eigen identiteit.

De vergeten genocide, zo wordt de moord op honderdduizenden Armeniërs wel genoemd. Het begon met de Armeense opstand tegen de Turken in april 1915 die al snel in de kiem werd gesmoord. Honderden tot duizenden Armeniërs die behoorden tot de elite werden vervolgens zonder proces vermoord in het toenmalige Constantinopel (nu Istanbul). Dit leidde in de zomer van 1915 tot grootschalige deportaties van Armeniërs naar Syrië, toen nog deel van het Ottomaanse rijk. De Armeniërs werden waarschijnlijk naar kampen gestuurd. Daarbij kwamen velen om het leven.

„De gedwongen deportaties leidden tot verspreiding van honderdduizenden Armeniërs over de wereld”, vertelt Felix Villanueva, conservator van het Gemak. „Bovendien heeft de slechte politieke en sociaal-economische situatie in het huidige onafhankelijke Armenië de afgelopen jaren opnieuw voor een emigratiestroom gezorgd. Inmiddels leven ruim drie en half miljoen Armeniërs niet meer in hun vaderland.”

Ook de familie van Garabedian kent een omvangrijk migratieverleden. De ouders van zijn vader vluchtten in 1915 naar Syrië, waar Garabedians vader werd geboren. De ouders van zijn moeder ontvluchtten de Turkse gruweldaden ook, maar kwamen in Libanon terecht, waar Garabedians moeder ter wereld kwam. Garabedian zelf werd geboren in Syrië, maar vluchtte na de Libanese burgeroorlog op vierjarige leeftijd met zijn familie naar België.

Garabedians ’Beirut/Beyrouth 1963’, een filmopname van een oude familiefoto, symboliseert de identiteit van zijn familie. „Het is een foto uit de familiecollectie, uit een periode voor de burgeroorlog”, zegt Garabedian. De hele familie poseert zittend op een groen bankstel. In de foto, zoals gefilmd, verschijnen kreuken die langzaam weer verdwijnen. „We hadden altijd een ritueel bij ons thuis. We zongen op verjaardagen ‘Happy Birthday’, maar dan achter elkaar in verschillende talen: Armeens, Arabisch, Frans, Nederlands en Engels.” Het lied is op de achtergrond te horen. „De overgang van de talen symboliseert ook de overgang van de ene in de andere identiteit door al die migratie van de afgelopen jaren”, legt Garabedian uit.

Armen Eloyan confronteert de bezoeker nog harder en schetst op zijn doeken een duister en morbide Armenië. Een skelettenhoofd met helm staat voor een bos verkoolde takken. Alleen in de verte is een glimpje natuurlijk groen te zien. ’I love you when you are death’, staat er letterlijk in grote letters op de helm. De zwarte slagvelden en dolende wezens op de werken van Eloyan komen op de bezoeker af. ’Father, hold me because I’m wounded’, leest een ander werk.

Conservator Villanueva hoopt dat het Nederlandse publiek zich bij het zien van de werken niet ongemakkelijk zal voelen, maar open zal staan voor de motieven en drijfveren van de kunstenaars.

De werken van Mekhitar Garabedian ogen wat rustiger na de gewelddadigheden in de werken van Armen Eloyan. Naast ’Beirut/Beyrouth 1963’ heeft Garabedian een ruimte gevuld met 38 luidsprekers. Het project heet ’Pararan’, het Armeense woord voor woordenboek. Elke speaker symboliseert een letter uit het Armeense alfabet. De klanken klinken door elkaar heen en vormen zo duizenden woorden. Garabedian: „De bezoeker die er doorheen loopt, begrijpt er niets van. Dat was hetzelfde voor mij, toen ik in een situatie kwam waarin ik de taal niet begreep.”

De moedertaal is voor Armeniërs een waardevol gereedschap om de geschiedenis van het thuisland in stand te houden. Volgens Garabedian geven ouders de verhalen door aan hun kinderen, zodat de Armeense kinderen niet vergeten wat de rest van de wereld wél is vergeten. Garabedian zegt dat Armeniërs over de hele wereld goed beseffen dat hun cultuur, geschiedenis en taal langzaam zullen verdwijnen.

De overdracht van cultuur is ook te zien in zijn korte film ’Learning Piece: Be Patient, My Soul’. In de film leert Garabedian van een oudere landgenoot een Armeens revolutionair lied. Tigran Atanesian, de Armeense Belg die hem het lied leert, balt zijn vuisten en roept constant ’sing, sing it again’. Na een kwartier weet Garabedian niet alleen de tekst van het lied, maar brengt het met dezelfde passie als zijn docent ten gehore.

De taal en het vergeten zijn de centrale thema’s in Garabedians werk. „Wat is het beeld dat overblijft van het land dat werd verlaten, na een heel leven in een nieuw land? Het omgaan met die breuk en de vertaling daarvan in taal is voor mij uiterst intrigerend. Van taal wisselen staat gelijk aan het verliezen en het verraden van de moedertaal. Vanuit deze gebrokenheid lijken het oude en het nieuwe, de oorspronkelijke familie en de nieuwe gemeenschap, zowel aantrekkelijk als problematisch. Aan vragen komt geen einde, de onrust is niet tot bedaren te brengen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden