Tegeltableau van Eschers vogels en vissen

Het is wellicht een minder bekend aspect van zijn veelzijdige werk, maar Maurits Cornelis Escher (1898-1972) heeft naast zijn productie van een groot aantal autonome voorstellingen ook het nodige in de toegepaste sfeer gemaakt. De beroemde metamorfoses (dieren kruipen over het getekende papier en maken zich gaandeweg los uit de tekenende hand van de kunstenaar) lieten zich wat hem betreft heel goed in drie dimensies vervatten. Maar hij was er ook niet op tegen om technieken aan te wenden die hem in staat stelden zijn ideeën een bredere verspreiding te geven. Zo heeft Escher verschillende keren werk ontworpen dat een toepassing vond in de bebouwde omgeving. Het postkantoor in de Haagse Prinsestraat (een meters breed landschap dat zich oorspronkelijk achter de balies in de publieke ruimte bevond) is er een sprekend voorbeeld van.

Een ander voorbeeld bevind zich sinds de jaren zestig in een Amsterdamse woonwijk. Voor de gevel van het huis in de Dirk Schüferstraat 59 ontwierp Escher in 1960 een tegeldecoratie die bij de Porceleyne Fles in Delft werd uitgevoerd. Escher was bekend met de mogelijkheden die het tegelschilderen bood en die van De Porceleyne Fles in het bijzonder. Zoals bekend heeft deze firma, die haar grootste bekendheid te danken heeft aan het beroemde Delftse blauwe porselein, door de jaren heen bijzondere relaties met kunstenaars onderhouden. Escher koos voor het Amsterdamse tegeltableau een uitvoering in de zogeheten cloisonné-techniek. Daarbij vormen de lijnen van de oorspronkelijke tekening een hoogreliëf. De uniform afgebeelde vissen zwemmen in een uitgespaarde ruimte waarin tegelijk vogels vliegen. De kunstenaar scoort in zwart en wit het meeste effect met deze techniek en dus koos ook Escher voor deze sobere kleurstelling: de verdiepte kleurvlakken zijn met effen zwart en wit ingevuld. Het resultaat misstond bepaald niet in deze tijd waarin zojuist de op art (optische effecten in het platte vlak) was ontstaan.

Escher groeide in de jaren zestig snel naar het hoogtepunt van zijn roem. Maar hij was toen ook al geruime tijd bezig, zijn eerste metamorfoses en perspectivische raadsels dateren van ver voor de Tweede Wereldoorlog. Toen al raakte hij geïntrigeerd door zich herhalende patronen in een regelmatige vlakvulling die hij ongetwijfeld op zijn reizen naar het zuiden (hij verbleef gedurende langere periodes in Italië) moet hebben bestudeerd. Zo was hij in 1922 in Spanje, waar hij in het Andalusische Granada het beroemde moorse paleis het Alhambra bezocht. Hoogstwaarschijnlijk heeft hij daar tekeningen of schetsen van de islamitische tegelpatronen gemaakt. Later zijn die schetsen een niet opdrogende bron van inspiratie geworden. In tegenstelling tot de altijd abstracte motieven (in dit geval voorstellingen van overgestileerde planten en bomen) uit de islamitische wereld die immers geen direct herkenbare afbeeldingen van mens en dier toestaat, wilde Escher dat zijn motieven wel figuratief waren.

De Porceleyne Fles in Delft heeft van Eschers activiteiten in zijn werkplaats tal van bewijsstukken bewaard. Toen de bedrijfsverzameling in 1985 door de staat werd aangekocht, zat daar ook een proefveld met de decoraties voor het huis Dirk Schüferstraat 59 bij. De huidige beheerder van de bedrijfscollectie, het Instituut Collectie Nederland, heeft onlangs besloten om het tegeltableau in langdurig bruikleen af te staan aan het Nederlands Tegelmuseum It Noflik Sté in Otterlo.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden