Technocratische regelpolitiek werkt niet meer

onmacht | Terroristische aanslagen, een stagnerende economie en een vluchtelingencrisis zetten het politieke systeem onder druk. Maar met de democratie is niets mis. Wel met de politieke managers en hun achterhaalde technocratische wijze van 'regelen'.

De huidige politieke leiders in de westerse wereld zijn groot geworden in een stabiele wereld. De Verenigde Staten bepaalden jarenlang hoe die wereldorde eruitzag en de uitdagingen waren behapbaar. Met geld kon alles geregeld worden. Deze vorm van technocratisch fiksen, ook wel regelpolitiek genoemd, richt zich vooral op het afkopen van de onvrede van groepen binnen de maatschappij. Dat betekent een loonsverhoging hier en een gunstige belastingmaatregel daar.

Voorbeelden te over. Het feit dat je nu naast een WW-uitkering mag bijverdienen. Of de recente reparatie van het inkomensgat voor militairen tot aan de AOW-gerechtigde leeftijd. Zelfs de verhoging van de maximumsnelheid naar 130 kilometer per uur was voor sommige politici een manier om hun kiezers tevreden te stellen.

Maar die regelpolitiek biedt geen antwoord meer op de problemen van deze tijd. Het politieke systeem loopt vast nu bij grote groepen burgers het gevoel ontstaat dat hun veiligheid en welvaart bedreigd worden.

Daardoor is het sociale contract aangetast: de onuitgesproken afspraak dat de leider voor welvaart en veiligheid zorgt, en het volk daarvoor vrijheid opgeeft door zich aan de wet te houden. Historisch gezien wordt dat sociale contract door economische crises en oorlogen vernietigd. Tegenwoordig is het de combinatie van economische stagnatie, de voortdurende vluchtelingencrisis en de terroristische aanslagen van Parijs, Brussel en recent Berlijn, die een giftige cocktail met grote gevolgen blijken te zijn. Dit opent de deur voor populisten die met eenvoudige, maar weinig realistische oplossingen komen die vooral om electorale redenen worden gepresenteerd.

Voorbode van veranderingen

De Brexit en de verkiezing van Donald Trump tot president van de VS zijn daarom een reactie op de onmacht van de regelpolitiek en een voorbode van nog ingrijpender politieke en maatschappelijke veranderingen. Feitelijk zitten we al midden in het veranderingsproces. In Frankrijk duurt de noodtoestand met steun van belangrijke delen van de bevolking voort. In heel Europa zetten rechts-radicale partijen de democratische rechtsstaat onder druk. In Hongarije en Polen is dat het meest zichtbaar. Daar zijn partijen aan de macht die autocratische landen als bron van inspiratie zien.

Dat 'de elite' aan de kant wordt geschoven, hebben we eerder gezien. Sterker, om de paar decennia gaat het in Europa ongehoord mis. De afgelopen honderd jaar vonden twee wereldoorlogen plaats, kwamen extreme ideologieën als fascisme en communisme op, en werd het continent enkele malen overspoeld door revolutionaire golven. Dat gebeurde bijvoorbeeld in 1848, 1968 en in 1989 toen in talloze landen, vrijwel tegelijkertijd, de bevolking in opstand kwam tegen 'de elite' of 'het systeem'.

De revolutionaire gevolgen waren een reactie op grote internationale veranderingen, economische crises of oorlogen. In de 19de eeuw veroorzaakte de industriële revolutie economische en sociale ontreddering. In 1968 kwamen jongeren in opstand tegen vastgeroeste, ouderwetse leiders die geen antwoord hadden op de moderne wereld en shockerende gebeurtenissen als de oorlog in Vietnam en het uithongeren van de bevolking in Biafra. In 1989 keerde de bevolking in Oost-Europa zich tegen de leiders van een politiek en economisch perspectiefloos communistisch systeem. Niet in Europa, maar wel langs haar grenzen, explodeerde eind 2010 de Arabische wereld. Ook nu kwam de bevolking in opstand tegen een systeem met incompetente leiders dat geen antwoord had op voedselprijzen die stegen naar recordhoogte.

Westers machtsverval

Deze voorbeelden maken duidelijk dat er geen binnenlandse verklaringen zijn voor revolutionaire golven. Ook de opkomst van populisten als Wilders, de Franse Le Pen, de Italiaanse Grillo, de Griekse Tsipras en de Amerikaanse Trump heeft een diepere oorzaak. Maar er is een verschil met de oude revolutionaire golven. Anders dan voorheen valt er nu veel meer samen. De huidige instabiliteit is direct te herleiden naar westers machtsverval.

Voor een goed begrip van de huidige revolutionaire golf is het van belang te begrijpen hoe de wereld verandert naar een multipolair systeem met meerdere, elkaar beconcurrerende machtscentra. China en Rusland zien hun kans schoon om hun machtspositie te versterken en te streven naar een wereld die minder 'westers' is. Dat gebeurde deze week bijvoorbeeld toen Rusland, Iran en Turkije samen probeerden overeenstemming te bereiken over het conflict in Syrië.

Het tast de traditionele, door Amerika geleide 'westerse wereldorde' aan die gebouwd is op internationale instituties en internationaal recht. Deze instellingen reflecteren vooral de belangen van westerse landen en dienen de westerse waarden. Langzaam worden de rollen omgedraaid en gaan landen als Rusland en China bepalen hoe de wereld wordt georganiseerd. Daarbij worden ze geholpen door de groeiende westerse afkeer tegen internationale handelsverdragen als TTIP.

Omdat het Westen door de schuivende machtsverhoudingen de verliezende partij is, ontstaat bij de burger het gevoel dat de wereld chaotisch is geworden en dat regeringen niet meer in staat zijn om hun welvaart en veiligheid te beschermen. Die vrees is terecht. Zolang de wereldorde in beweging is, is sprake van een mondiale strijd om invloed die tot oorlogen kan leiden.

Chinese investeringen

De nieuwe assertiviteit van China en Rusland is daar de uitdrukking van. Deze landen proberen bijvoorbeeld doelbewust de politieke eenheid en solidariteit van de Europese Unie te ondermijnen. China 'koopt' politieke steun met investeringen in bijvoorbeeld havens en vliegvelden en met investeringsfondsen voor Oost-Europa. Rusland moet het vooral hebben van de propagandaoorlog en het opvoeren van de spanningen. Beide landen streven niet naar een minder welvarend Europa, maar naar een politiek zwak continent. Dit vergroot hun speelruimte en stelt hen in staat hun belangen beter te beschermen.

Het westerse machtsverval werd aangejaagd door de financiële crisis van 2008 waardoor landen gemiddeld 20 procent groei van hun bruto binnenlands product zijn kwijtgeraakt. Ook al gaat het nu wat beter, de klap is zo hard aangekomen dat het vertrouwen in banken en multinationals langdurig is geschaad. Door voortdurende bezuinigingen, verdampende pensioenen, een stagnerende of teruglopende koopkracht en oplopende ongelijkheid is de politiek in diskrediet geraakt. 'Neoliberalisme' is voor velen synoniem geworden voor de ontsporing van het kapitalistische systeem. Door de crisis is zowel in de VS als in de EU ook de middenklasse hard getroffen. Die is bepalend voor de maatschappelijke en politieke stabiliteit. Maar dit deel van de bevolking vreest nu dat, ook zonder een crisis door automatisering en robotisering, de helft van alle banen verloren zal gaan.

Controleverlies

Het gevoel de controle te verliezen wordt voor de Europese burgers verder versterkt door de aanhoudende instabiliteit in de Unie en de vluchtelingenstromen die daarvan het gevolg zijn. Crises in islamitische landen zijn bovendien een uitstekende voedingsbodem voor terrorisme dat steeds vaker ook Europese landen met een moslimminderheid treft. Deze dreigingen tasten het gevoel van veiligheid verder aan. Degenen die vrezen dat nieuwkomers hun banen inpikken, voelen zich extra bedreigd in hun levensstandaard.

Deze opeenstapeling van dreigingen en de onmacht, heeft allereerst het vertrouwen in de Europese Unie ondermijnd. Dit wordt versterkt door het ontstaan van nieuwe scheidslijnen die de solidariteit zwaar op de proef stellen. Lidstaten denken fundamenteel verschillend over de opvang van vluchtelingen, de dreiging van Rusland en de voorwaarden voor economisch herstel. Daarbij komt dat het Verenigd Koninkrijk, België en Spanje uit elkaar dreigen te vallen. De meeste lidstaten fragmenteren bovendien in politiek opzicht, omdat het midden zwaar onder druk komt te staan.

Wat dan wel? Het klinkt paradoxaal, maar van populisten kunnen we leren dat hun visie waar het met Nederland naar toe moet velen hoop geeft. Als Wilders roept dat hij gaat regelen dat er minder Marokkanen komen dan geeft dat mensen vertrouwen. De criminaliteit wordt eindelijk aangepakt, is de gedachte. Wie hogere uitkeringen wil en geen bezuiniging op de zorg en vindt dat er geen geld naar Griekenland moet gaan, put hoop uit politici die voor een Nexit pleiten.

De illusie van maakbaarheid

Cruciaal is echter dat populisten zich aan de regelpolitiek onttrekken. Zij zeggen geen compromissen te willen sluiten, komen met oplossingen waarin mensen zich kunnen herkennen en zeggen dingen die ze willen horen. Een dergelijk richtinggevende visie ontbreekt bij het andere kamp. Deze onmacht is een regelrechte bedreiging voor de regelpolitiek en zal ertoe leiden dat de 'politieke elite' wordt weggevaagd.

Maar poplisten bieden geen alternatief. Hun simpele oplossingen zijn geen antwoord op de genoemde uitdagingen. De dreiging van terrorisme los je niet op met een hek om het land. Daarom is het aannemelijk dat ook zij, mogelijk nadat ze een hoop schade hebben aangericht, van het toneel worden gejaagd.

De politicus van de toekomst heeft daarom de taak het sociale contract te herstellen. Daarvoor is een nieuwe politiek nodig. We moeten af van de illusie van maakbaarheid. Want dat is een afgeleide van macht en geld. Vermindert die macht en is er te weinig geld, dan is het gedaan met de maakbaarheid. De nieuwe politiek moet meer anticiperen, bijvoorbeeld op het banenverlies als gevolg van robotisering. Dit kan tot ingrijpende voorstellen leiden, denk aan een basisinkomen. De belangrijkste en moeilijkste opgave is dat de nieuwe politiek de burger duidelijk moet maken dat de grote uitdagingen niet gemakkelijk oplosbaar zijn en dat een nieuwe tijd aanbreekt waarin oude verworvenheden zijn verdwenen. De tijd dat wij met onze bondgenoten bijvoorbeeld de standaarden voor voedselveiligheid en het milieu bepaalden, zou wel eens achter ons kunnen liggen.

Zonder een visie over waar het naartoe moet, verdiept de politieke crisis zich en ontstaat er een neerwaartse spiraal van ontevredenheid, polarisatie en protectionisme waardoor de levensstandaard en veiligheid nog verder worden aangetast.

Voor teleurgestelde burgers vereist omschakeling een nieuwe mindset. Dat is lastig. Want velen eisen vooruitgang zonder daarvoor zekerheden op te willen geven. En toch moet het. Want anders klapt het sociale contract definitief.

Rob de Wijk is verbonden aan het HCSS en de Universiteit Leiden en is columnist bij Trouw. Deze week verscheen zijn nieuwe boek 'De Nieuwe Revolutionaire Golf' bij uitgeverij AUP, Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden