Te weinig liefde gekregen

In haar langverwachte biografie zet Mieke Koenen dichteres Ida Gerhardt neer als een gefrustreerde vrouw. Die toch respect verdient.

Eenmaal volwassen blijken gevoelsarm opgegroeide kinderen niet goed in staat om zelf lief te hebben. En dus doen ook zij hun kroost tekort. Zo zet het kwaad van de affectieve verwaarlozing zich voort, van de ene generatie op de andere. Het is dit pedagogeninzicht dat biografe Mieke Koenen toepast op leven en werk van Ida Gerhardt (1905-1997).

Deze veelvuldig gelauwerde en nog altijd veelgelezen dichteres groeide op bij een moeder die als jong meisje warmte tekortgekomen was en zo hevig aan het leven leed dat ze regelmatig moest worden opgenomen in een psychiatrische kliniek. Alsof die last niet zwaar genoeg was, diende Ida ook nog eens als het 'vervangkind' voor een vroeg gestorven broertje. Dat ze eigenlijk een jongen had moeten zijn, droeg niet weinig bij tot haar lage zelfbeeld. Vandaar haar niet te stelpen behoefte aan bevestiging en waardering.

Toen haar literaire reputatie eenmaal was gevestigd, begin jaren zestig, begon Gerhardt zich steeds vaker en luider over gebrek aan erkenning te beklagen. Wie haar tegensprak of relativerend deed over haar cultuurpessimisme en vaderlandsliefde, kreeg van haar windkracht tien van voren.

Zo nodig klom ze in de pen om haar critici de les te lezen en in één moeite door 'haar volk' ervan te doordringen dat ze een profeet was die in eigen land absoluut niet werd geëerd. Alsof het volk daar op zat te wachten. Dat zat liever, zoals ze zelf eigenlijk ook wel wist, avond in avond uit voor de buis.

Geschoold door antieke voorbeelden als Vergilius en Lucretius huldigde Gerhardt de opvatting dat poëzie alleen kon gedijen bij jarenlange oefening, ijzeren discipline en Spartaanse ascese. Collega's die het ambacht niet beheersten (en dat waren in haar ogen de meesten), deugden alleen nog voor 'voddenraper op de boulevard'.

Ida Gerhardt had als jong gymnasiaste, aankomend classica en aspirant-dichteres les gehad van grootmeester J.H.Leopold, door haar als een god vereerd. In hem moet ze intuïtief veel van zichzelf hebben herkend: het gevoel niet begrepen te worden, de fundamentele eenzaamheid, en niet te vergeten de achterdocht die daarvan de vrucht is. De bittere ironie wil dat Leopold zijn favoriete leerlinge Ida net zo bruusk en ongemotiveerd liet vallen als zij later zelf deed met menige vriend en verwant. Haar laatste jaren werden net als die van Leopold overschaduwd door een ziekelijke paranoia. Voordien zag ze zich al flink geplaagd door naijver jegens haar oudere zuster Truus, die eerder dan zij met succes als dichteres was gedebuteerd en via haar huwelijk met de Unilevererfgenaam Sidney van den Bergh tot de landelijke society was toegetreden.

Niet erg fraai, maar vanuit loyaliteit geredeneerd wel begrijpelijk, was dat Ida's levensgezellin Marie van der Zeyde, met wie ze later een veelgeprezen vertaling van de Psalmen zou maken, zich geroepen voelde om een recensie te schrijven waarin ze Ida de lucht instak ten koste van Truus. Het werk van de oudere zus werd afgeserveerd als 'nuffig', 'geen ware poëzie' en net zo oninteressant als 'een serie kostbare Parijse toiletten'.

Dat Ida Gerhardt en Marie van der Zeyde in deze biografie niet zijn geportretteerd als lelieblanke heldinnen, is beslist een van Mieke Koenens verdiensten. Koenen laat het niet bij het releveren van allerlei door Ida veroorzaakte conflicten en van de doorzichtige manipulaties waarmee de twee vriendinnen probeerden om echte en gewaande tegenstanders pootje te lichten. Ze spreekt zich ook ferm uit over de minder geslaagde delen van Gerhardts oeuvre. Maar bij het opmaken van de balans van leven en werk geeft haar bewondering uiteindelijk toch de doorslag en staat ze vierkant achter haar a priori gevelde oordeel dat Gerhardt haar trauma's en frustraties heeft weten om te vormen tot grootse poëzie, met 'Het levend monogram' (1955) als hoogtepunt.

In die bundel gaat ze de confrontatie aan met de schim van de moeder, haar vijand én bondgenoot. Van haar had ze de drift en de zelfhaat geërfd, maar ze wist die uiteindelijk te overwinnen in het vermogen ook lief te hebben. En juist over de vreugde, het verlangen en de wanhoop die in de liefde te vinden zijn heeft ze haar mooiste gedichten geschreven, zoals 'De gestorvene':

Zeven maal om de aarde te gaan,

als het zou moeten op handen en voeten;

zeven maal, om die éne te groeten

die daar lachend te wachten zou staan.

Zeven maal om de aarde te gaan.

Zeven maal over de zeeën te gaan,

schraal in de kleren, wat zou het mij deren,

kon uit de dood ik die éne doen keren.

Zeven maal over de zeeën te gaan -

Zeven maal, om met zijn tweeën te staan.

Koenen zet Ida Gerhardt niet alleen neer als een weerbarstige en gekwelde persoonlijkheid, maar besteedt ook ruim aandacht aan haar mentorskwaliteiten. In de dertig jaar dat ze les gaf als docent klassieke talen werd ze door haar leerlingen op handen gedragen. En ook buiten haar onderwijspraktijk wist ze bij jonge mensen die haar screening hadden doorstaan het heilig vuur aan te steken.

Dat blijkt niet alleen uit deze biografie, maar ook uit een brievenboek van Pieta van Beek, die als negenentwintigjarige met de dichteres in contact kwam en vanuit Zuid-Afrika met haar correspondeerde. Van Beek herkende in het werk van Gerhardt de strijd van een vrouw die zich met veel pijn en moeite van haar jeugd had losgemaakt en koos haar tot vertrouwelinge bij het uitspreken van haar eigen vragen en twijfels.

Het maakt 'Brieven van overzee' tot een boeiend document, dat de gewoonlijk zo hoekig en bruusk overkomende Ida Gerhardt nu eens laat zien als een hartelijke en betrokken vriendin en een stimulerend rolmodel.

Mieke Koenen: Dwars tegen de keer. Leven en werk van Ida Gerhardt.

Athenaeum-Polak & Van Gennep; 800 blz. euro 39,99.

Pieta van Beek: Brieven van overzee. Ida Gerhardt nabij. Provily Press; 176 blz. euro 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden