Review

Te vroeg gejuicht over Rumke

Van Freud hadden ook vele christenen hier te lande in de jaren dertig begrepen dat hij het geloof beschouwde als een neurose. Dat stak hen en deed de reputatie van de psychiatrie en de psychoanalyse in hun kring geen goed.

Ze toonden zich dan ook blij verrast, toen een gezaghebbende Nederlandse psychiater zich in 1939 opwierp als verdediger van de tegenovergestelde opvatting: niet het geloof, maar juist het ongeloof was een ontwikkelingsstoornis.

Die psychiater was prof. dr. H. C. Rumke (1893-1967). Het geschrift waarin hij zijn voor gelovigen geruststellende boodschap had uitgewerkt, droeg de titel Karakter en aanleg in verband met het ongeloof.

Te oordelen naar een recente studie van dr. J. A. van Belzen hadden zijn kerkelijke fans Rumke slecht begrepen. Hij ontleende weliswaar diverse termen aan de christelijke taal, maar gaf aan bijvoorbeeld de woorden God en geloof een heel andere dan de traditioneel-christelijke betekenis: ze moeten, schrijft Van Belzen, "veeleer verstaan worden in personalistisch-pantheistische zin" .

Rumke had de christelijke interpretatie van zijn geschrift overigens zelf in de hand gewerkt. Zijn gedachtengang was "allesbehalve eenduidig" , zijn terminologie soms "zeer suggestief en romantisch" . Dit "verhoogde de charme van zijn werk en stond ieder toe erin te lezen wat men er graag in wilde zien" .

In Rumke, religie en godsdienstpsychologie (Kok, 290 blz.59,90), een bewerking van zijn Leuvense dissertatie, geeft Van Belzen zijn interpretatie van Karakter en aanleg en situeert hij het werk zowel in de context van Rumkes oeuvre als in de geschiedenis van de Nederlandse godsdienstpsychologie.

J. H. Bavinck

In gereformeerde kring was het destijds gebruikelijk, die tak van de psychologie alleen geschikt te achten voor het doorlichten van valse godsdienst. Op ware godsdienst, dus op het gereformeerde geloof, had ze geen vat. Het is dan ook geen wonder, legt Van Belzen in een voetnoot uit, dat in boeken als Zielkundige Opstellen en Persoonlijkheid en Wereldbeschouwing van de sterk in psychologie geinteresseerde J. H. Bavinck (1895-1964) de godsdienstpsychologie "schittert door afwezigheid" .

Deze Bavinck, een neef van de gelijknamige dogmaticus, was een veelzijdige geleerde: een beoefenaar van de zendingswetenschap (de eerste Nederlandse full-timehoogleraar op dit gebied), die ook studie maakte van de wijsbegeerte en de mystiek. Vooral aan hem is het te danken dat de gereformeerde wereld zich allengs ging openstellen voor andere wereldgodsdiensten dan het christendom. J. H. Bavinck is ten onrechte "vrijwel vergeten" , meent dr. Rene van Woudenberg, terwijl hij toch, juist nu her en der weer belangstelling groeit voor religie en religieuze ervaringen, "van de allergrootste betekenis" kan zijn. Daarom heeft Van Woudenberg twaalf artikelen van hem verzameld en ingeleid in J. H. Bavinck - een keuze uit zijn werk (Kok, 202 blz.32,50).

Bonhoeffers Ethics - Old Europe and New Frontiers (red. G. Carter, Rene van Eyden, H.-D. van Hoogstraten en J. Wiersma; Kok Pharos, 246 blz.49,90) bundelt de Engelstalige teksten van de vijfde internationale conferentie van het Bonhoeffer-genootschap (1988). Het boek begint met een toespraak van Allan Boesak en eindigt met een preek van Eberhard Bethge. Ze omzomen bijdragen waarvan de onderwerpen varieren van 'Bonhoeffer en de joden' tot de betekenis van Bonhoeffer voor India en Japan. Renathe Bethge ( "Dietrich gaf vrouwen nooit het gevoel dat hij als man hun meerdere was" ) ergert zich eraan dat schrijvers en filmmakers nogal eens een heel andere indruk wekken.

Uiteenlopend

In 1990 organiseerde het Amsterdamse studentenpastoraat zes lezingen over theologie en spiritualiteit. Uiteenlopende stof; zo vertelde Jaap van Manen over zijn danservaringen en verstrekte Ben de Bock s.j. praktische meditatieoefeningen. In Ziel en zaligheid (red. B. de Bock; Kok, 80 blz.- 17,70) zijn alle teksten vergaard. Laura Reedijk-Boersma bespreekt in Gezegende dagen allerlei vormen van zegen (in de bijbel, de liturgie, het pastoraat) maar stimuleert haar lezers vooral tot nadenken over de zegen in hun eigen leven (Kok, 100 blz.16,90).

Troost

Twaalf predikanten uit de gereformeerde gezindte hebben Levenswoorden, een uitgave van het traktaatgenootschap Filippus, gevuld met korte meditaties (Filippus, 08514340; 52 blz.12,50). Vlot gepresenteerde wenken en gespreksmateriaal voor navolgers van Jezus biedt Jos van Dijk met Onderweg - Tien stappen in discipelschap bij Marcus (Navigators, 03438-20104; 75 blz.- 9,90). Ds. J. van Amstel (chr. gereformeerd) bespreekt in Als je alleen staat de moeiten, plichten en vreugden van mensen zonder partner. Hij reikt hun de troost aan dat ze niet alleen staan, als ze leven "in de vreze des HEEREN" (Groen, 83 blz.18,50).

Hoe de gereformeerde predikant Paschasius Baers in 1597 te Leeuwarden ter voorbereiding op het avondmaal preekte, en hoe zijn Tholense collega Jacobus Bursius in 1627 de Nadere Reformatie bestreed, doet W. J. op 't Hof uit de doeken in Voorbereiding en bestrijding, een bijdrage tot de geschiedschrijving van het gereformeerde pietisme (De Groot Goudriaan, 176 blz.42,50).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden