Te veel, te vet

Met de veranderingen in onze leefgewoonten, dalen en stijgen de lijnen van de kankergrafieken. Zo daalde de maagkankercurve sinds de jaren dertig spectaculair dankzij de ijskast. Onze huidige leefstijl heeft zo z'n eigen problemen. Nieuwe kankerepidemieën dienen zich aan, gevoed door te veel calorieën, te veel alcohol en te veel zon.

Een soort trendwatcher is hij. Dr. J.W. Coebergh, epidemioloog en onderzoeker bij het Integraal Kankercentrum Zuid (IKZ) en de Erasmusuniversiteit, bestudeert hoe de verschillende soorten kankers toe- en afnemen in de twintigste eeuw. Vorige maand presenteerde het IKZ de gegevens van 45 jaar kankerregistratie in Zuidoost-Nederland. Pijnlijk precies kan Coebergh bij veel kankertrends de verbanden aanwijzen met hoe wij aten en eten; hoe wij dronken en meer gingen drinken; hoe 90 procent van de mannen rookte en daarmee minderde.

Hoe wij eten

Het ging een tijdlang de goede kant op met ons dieet. Dat is bijvoorbeeld te zien aan de maagkankerstatistieken. 'Spectaculair', vindt Coebergh de wijze waarop maagkanker in de twintigste eeuw afnam in bijna alle westerse landen. Stond het in de jaren vijftig nog op de eerste plaats, nu neemt het de achtste plaats in op de ranglijst van meest voorkomende soorten kanker.

In 1926 werd in Amerika het eerste 'Congres on cancer control' gehouden - een bijeenkomst van geleerde heren-doktoren. Coebergh: ,,Op basis van observaties uit hun praktijk concludeerden zij unaniem dat alcohol, voedsel met veel zout en scherpe kruiden, en gebrek aan groente en fruit, de oorzaak moesten zijn van al die gevallen van maagkanker, en van de veel voorkomende tumoren in het hoofd/hals-gebied en de slokdarm. En dat, vonden zij, moest veranderen.''

Dat het veranderde, is onder meer te danken aan afnemend alcoholgebruik en aan. . . de ijskast. In Amerika deed die al in de jaren dertig zijn intrede, in Nederland een paar decennia later. Een van de verpletterend eenvoudige maar ver-strekkende gevolgen: het eten werd minder zout. Pekelen en zouten was voor die tijd dé manier om voedsel te conserveren, waardoor de gemiddelde zoutinname ongezond hoog lag: meer dan 15 gram per dag per persoon, waar dat nu ongeveer 5 gram is.

Dankzij de ijskast kon voedsel op grote schaal worden gekoeld, ingevroren en bewaard. Groenten en fruit zijn niet langer verrot voor men de kans krijgt om ze te eten. Doordat er meer groente en fruit gegeten wordt, krijgt bovendien de helicobacter pylori het lastig. Deze bacterie, veroorzaker van maagzweren en risicofactor voor maagkanker, wordt het leven zuur gemaakt door vitamine C.

Coebergh: ,,Nu weten we zeker: als mensen van jongs af aan behoorlijk groente en fruit eten, vermindert hun kans op maagkanker drastisch en in mindere mate ook hun kans op andere soorten kanker''. Toch eet op het ogenblik zo'n driekwart van de Nederlandse bevolking van twintig jaar en ouder te weinig groente en fruit, blijkt uit een recent 'leefstijlonderzoek' van het RIVM. Zouden we meer groenvoer en minder verzadigd vet eten, dan kan dat in Nederland 7000 gevallen van kanker per jaar schelen, becijferden de onderzoekers.

Helaas, we lusten liever vet en veel. Waardoor nu bijvoorbeeld kanker aan de overgang van maag naar slokdarm toeneemt. Uit een pas verschenen proefschrift van dr. B. Wijnhoven blijkt dat tussen 1986 en 1996 vooral mannen steeds vaker op die plek een tumor ontwikkelden. Overgewicht is daarvoor een van de verklaringen, want bij te zware mensen loopt het maagzuur gevaarlijk makkelijk terug naar de slokdarm.

,,Maar ook als zodanig zal te veel calorierijk voedsel kankerverhogend werken'', voorspelt Coebergh. ,,Het kan de groei van tumoren bevorderen, in het bijzonder bij dikke darm- en baarmoederkanker.'' Hij wijst op een onderzoek in Denemarken waaruit blijkt dat bij een groep magere vrouwen die anorexia hebben overleefd, de kans op verschillende soorten kanker is gehalveerd. ,,Vooral hormonaal bepaalde kankers zoals borst- en baarmoederkanker blijken samen te hangen met overgewicht. Via het vetweefsel komt er meer oestrogeenproductie. Voor vrouwen na de overgang is overgewicht een extra risicofactor voor borstkanker.''

Hoe wij drinken

De afname van maagkanker werd in het Amerika van de jaren dertig nog een handje geholpen door de drooglegging. Overal ter wereld daalde het alcoholgebruik in de jaren dertig, veertig en vijftig aanzienlijk, en bijna overal ter wereld daalde wat later ook het aantal gevallen van slokdarmkanker en mond- en keelkanker. ,,Alcohol speelt bij deze vormen van kanker de hoofdrol'', zegt Coebergh. ,,Bovendien zijn mensen die veel alcohol drinken ook vaak slechte eters.'' De lijn van alcohol-gerelateerde kankers blijft dalen tot in de jaren zeventig. Dan nemen de grafieken van bijvoorbeeld mond- en keelkanker weer een venijnige wending omhoog, en lopen ze steil op richting eeuwwisseling. ,,Meer welvaart, een gemakkelijke verkrijgbaarheid van drank en een veel grotere groep alcoholverslaafden dan vroeger'', verklaart de onderzoeker. Spijtig: ,,Nog nooit in de geschiedenis is drank zo makkelijk verkrijgbaar geweest, tegen relatief zulke lage prijzen.''

Het alcoholgebruik stijgt nog altijd, en neemt volgens het RIVM op het moment de vierde plaats van doodsoorzaken in Nederland in. Volgens het CBS dronk in 1995 20 procent van de Nederlanders boven de 16 jaar nooit alcohol, nu is dat 14 procent. Tja, zegt Coebergh, en het aantal door alcohol veroorzaakte vormen van kanker stijgt daarmee ook. Zo wordt ook het ontstaan van borstkanker bevorderd door alcoholgebruik. ,,Je kunt je afvragen waar dit eindigt.''

Hoe wij roken

Op de eerste grote kankerconferentie van 1926 stond men nog voor een raadsel. Al die gevallen van longkanker - zouden die misschien veroorzaakt worden door de asfaltwegen die overal werden aangelegd? Coebergh, lachend: ,,Over roken werd niet gesproken. Al die mannen op de conferentie rookten waarschijnlijk, en niemand wilde de pret bederven.''

In de jaren vijftig rookte meer dan negentig procent van alle Nederlandse mannen. Tien jaar later liet men eindelijk de al langer opduikende berichten over het 'kankerstaafje' tot zich doordringen. ,,Er ontstond in de jaren zestig een tegenbeweging; mensen gingen stoppen.'' Het duurde tot het begin van de jaren tachtig voordat dit zich vertaalde in een dalende longkankergrafiek bij mannen.

Het kan lang duren, weet de epidemioloog als geen ander, voordat het verband tussen gedrag en de (ongezonde) gevolgen daarvan duidelijk wordt. Zo is het niet toevallig dat nu ook strottenhoofd- en blaaskanker afnemen; daarvan kan ruim de helft rechtstreeks aan roken worden toegeschreven.

De vrouwencurve van longkanker loopt anders; op dit moment stijgt die nog gestaag. ,,Vrouwen rookten tot in de jaren zestig nauwelijks in Nederland. Pas met hun emancipatie begon dat, en dat zie je nu in de longkankerstatistieken. Het lijkt niet spectaculair, maar de laatste jaren neemt longkanker bij vrouwen toch ieder jaar met zo'n vijf procent toe. Blijkbaar is er een maatschappelijk onvermogen om te leren van de ziekten van anderen.''

Longkanker zal een belangrijk aandeel blijven innemen in de kankerstatistieken, want op het ogenblik rookt van de mannen nog altijd 37 en van de vrouwen 31 procent.

Hoe wij recreëren

Even sunsnacken op Kreta, skiën in de Alpen, bijkomen op de Canarische Eilanden. De afgelopen eeuw hebben we almaar meer vrije tijd gekregen, en veel van die tijd wordt doorgebracht onder de zon. Een weekje, twee weekjes: kort maar hevig bruin worden of - nog erger - verbranden. Gevolg: een dramatische stijging van verschillende soorten huidkanker (basaalcel carcinoom en huidmelanoom). ,,Onze blanke huid is nu eenmaal beperkt in staat om UV- straling te verwerken'', zegt Coebergh nog eens ten overvloede.

Liggend zweten op het strand is een populairder tijdverdrijf dan zwoegend zweten in de sportschool. Bijna de helft van de Nederlandse bevolking is te zwaar, meer dan de helft doet niets aan sport. Uit een recent onderzoek van de GGD in Groningen bleek dat één op de vier twintigjarigen niet kan hardlopen of kan meedoen aan andere inspannende sporten. Bewegingsarmoede in tijden van welvaart: het is een groot probleem, verzekert Coebergh ernstig. ,,Het probleem is nog te jong om al terug te zien in de kankerstatistieken, maar je kunt voorspellen dat hierdoor de kanker in het overgangsgebied van de maag naar de slokdarm zal toenemen. De toename van dikke-darmkanker zet nu ook fors door, vooral bij mannen. Gebrek aan lichaamsbeweging is daarvoor een belangrijke risicofactor, want wanneer we te weinig bewegen, blijft de ontlasting langer in de darm dan gezond is. En overgewicht op zichzelf werkt ook kankerbevorderend. Als er kanker in het lichaam is en er is een groot aanbod van voedingsstoffen, zullen ook de tumoren daarvan profiteren.''

Hoe verder?

Overgewicht en alcoholgebruik zullen over een paar decennia als nog belangrijker kankerverwekkers uit de statistieken naar voren komen, verwacht Coebergh. Sommige internationale onderzoekers schrijven nu al een kwart van alle voorkomende kankers toe aan overgewicht.

Het is toch wonderlijk, verzucht de epidemioloog. Er is nu meer kennis over ziekten, over kanker en het ontstaan daarvan dan ooit. Het staat vast dat groente en fruit gezond is; dat overgewicht ongezond is; dat lichaamsbeweging een must is. Het staat vast dat roken dé veroorzaker van longkanker is. ,,Toch gedragen de jonge generaties zich zeer ongezond. Ze bewegen weinig; eten en drinken fors. Er zijn natuurlijk ook invloeden van het milieu en van de genetica, maar dit soort slechte eet- en leefijdgewoonten zijn - zeker bij jonge mensen - doorslaggevend voor het ontstaan van veel chronische ziekten en kanker.''

,,Helaas is het bijsturen daarvan buitengewoon lastig. Ik ben vrij sceptisch over wat voorlichting vermag, zeker als die beperkt blijft tot allerlei verbodsbepalingen. Mensen zullen er nooit voor kiezen om altijd gezond te leven. Je moet als overheid daarom de dingen die gezond zijn aantrekkelijker en goedkoper maken, en zo mensen wat meer verleiden tot het goede.''

,,McDonald's, Heineken en Philip Morris doen hun uiterste best om hun producten op iedere hoek van de straat uit te venten, tegen relatief lage prijzen. Dat is nu eenmaal een gegeven in ons kapitalistische systeem. Maar de overheid moet het die fabrikanten niet alleen maar naar de zin maken, en vervolgens klagen over de hoge kosten van de gezondheidszorg. Dat is niet alleen hypocriet, dat is ook heel dom.''

,,Ik vind dat er accijnzen moeten komen op suikerwaren en junkfood, en dat de alcoholaccijns fors verhoogd moet worden. Dat is hard nodig, al was het maar om de neveneffecten van al die ongezonde producten te financieren. Veel van onze gezondheidszorg gaat naar de gevolgen van de alcohol, de tabak en het vreten. Prima, zo houden we elkaar bezig, maar dat moet wel gefinancierd worden. Onder anderen door de aanbieders van die producten, zou ik zeggen.''

,,Zij moeten geprikkeld worden tot een ander aanbod, en ze moeten meer accijnzen gaan afdragen. Daarvoor zal veel politieke strijd geleverd moeten worden. Maar politici weten ook wel dat als je vrede op aarde wilt, je je moet voorbereiden op oorlog.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden