Te veel auteurs in de 'nieuwe' Mulisch

Vijf jaar na zijn dood verschijnt de roman waarin de schrijver herhaaldelijk vastliep

In 1949 verdiepte de jonge Harry Mulisch zich in Hendrik van Loons veelgelezen boek 'De mens en zijn kunst'. Aangeland bij pagina 178 werd hij getroffen door een passage die melding maakt van het isolement waarin het middeleeuwse Rusland verkeerde. Van Loon illustreert die toestand aan de hand van een op niets uitgelopen expeditie die als doel had Moskou te ontdekken.

Het was niet de mislukking van de tocht waardoor Mulisch werd gefascineerd, maar het door Van Loon genoemde jaartal 1492. Op hetzelfde moment dat Columbus in westelijke richting uitvoer om een alternatieve handelsroute naar Indië te exploreren en onderweg op een onbekend continent stuitte, vertrok een alternatief gezelschap ontdekkingsreizigers in oostelijke richting.

Toeval? Of een betekenisvolle samenhang? Hoewel Van Loon daar niets over zegt, dacht Harry Mulisch er het zijne van. Wanneer twee gebeurtenissen gelijktijdig plaatsvonden, moesten ze wel iets met elkaar te maken hebben, was het niet in de werkelijkheid, dan wel in de verbeelding. En verbeelding had de aankomende schrijver Mulisch meer dan genoeg.

Voorlopig volstond Mulisch met het zetten van een paar forse potloodstrepen op die bewuste pagina 178, ten teken dat ook hij iets had ontdekt, geen onbekend land, maar het idee voor een roman. Nadat hij dat idee ruim tien jaar had laten rijpen, begon hij aan een boek dat hij 'De ontdekking van Moskou' noemde. Het moest gaan over een schrijver die na wil gaan hoe het precies zat met de mislukte expeditie naar Rusland en zich daartoe inleeft in een meereizende klerk.

Naar eigen zeggen maakte Mulisch maar liefst zes verschillende versies. Alle zes keren liep hij vast. Of dat nu aan het onderwerp lag of aan de steeds ingewikkelder manier waarop hij het wilde uitwerken, is niet helemaal duidelijk. Nu het vijf jaar na zijn dood én met zijn toestemming alsnog tot een uitgave is gekomen, valt voorzichtig te concluderen dat zowel het een als het ander een succesvolle afronding in de weg heeft gestaan.

Een van de schrijvende en redigerende alter ego's die in 'De ontdekking van Moskou' aan het woord komen, is de opvatting toegedaan dat een boek samenhang moet bezitten om geslaagd te mogen heten, en juist daaraan ontbreekt het hier. De zich van elkaar afsplitsende auteurs (op een gegeven moment zijn het er maar liefst vijf) blijven zo schimmig dat ze nauwelijks uit elkaar zijn te houden. En ook de andere personages krijgen geen vlees op de botten. Wat rest is een reeks losjes geordende fragmenten. De meeste daarvan leveren geen bijdrage aan de opbouw van het verhaal, maar cirkelen rond de vraag waarom schrijven toch zo'n gecompliceerd en moeizaam proces is.

In hun toelichtingen betogen tekstbezorgers Marita Mathijsen en Arnold Heumakers dat al het gesukkel en getob vooral iets zegt over de creatieve impasse waaraan Mulisch in de jaren zestig leed. Het proces tegen de oorlogsmisdadiger Eichmann, waarvan hij in 'De zaak 40/61' verslag deed, zaaide twijfel aan de zin van fictie. Voorlopig richtte Mulisch zijn aandacht op de maatschappelijke werkelijkheid, met een aantal geëngageerde reportageboeken als resultaat.

Mulisch zelf heeft gemeend dat hij het zijn lezers moest besparen om 'De ontdekking van Moskou' publiek te maken. 'De plaats van wortels is in de grond en de onzichtbaarheid', laat hij een van zijn ghostwriters al zeggen. "Wij leven in een wereld die uit is op produkten; wanneer wij haar gingen veranderen in een wereld die uit is op processen, die tot die produkten leiden, zouden wij weldra niet meer thuis op stoelen zitten maar in stoelenfabrieken op de grond."

Toch bleek zelfs deze mislukking nog vrucht te kunnen dragen. Toen Mulisch het manuscript aan het begin van de jaren tachtig weer eens ter hand nam, en bij de karakteristiek van een van de personages uitgebreid fantaseerde over diens jeugd, bleek dat zijpad onverwacht uit te monden in een aparte roman.

Naar eigen zeggen pakte de schrijver een stanleymes, sneed negenentwintig pagina's uit het cahier waarin hij werkte en bracht daarmee de kern van 'De aanslag' ter wereld. Met dat boek vestigde hij een onaantastbare reputatie als verteller, beleefde een ongekend commercieel succes en zag de verfilming zelfs bekroond met een Oscar.

Harry Mulisch: De ontdekking van Moskou De Bezige Bij; 303 blz. euro 19,90

Vandaag vindt het derde Harry Mulisch Festival plaats in Amsterdam. Info: www.harrymulischhuis.nl/festival

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden