Te mooi om te benoemen

Waarom raakt muziek? Trouw vroeg lezers naar een antwoord op die vraag. De vele reacties maken duidelijk dat emotie in muziek een mysterie is, en dat moet vooral ook zo blijven.

Vraag mensen welke muziek hen raakt, en er komt een stortvloed aan reacties los. Reacties die meestal vooral gelieerd zijn aan specifieke herinneringen en speciale gebeurtenissen.

Vraag hen vervolgens uit te leggen waarom juist die ene bepaalde compositie een snaar doet trillen, en het betoog stokt. Niets is moeilijker dan onder woorden brengen, wat volgens velen helemaal niet onder woorden vált te brengen. Het is onmacht, maar meer misschien nog wel angst. Angst voor het benoemen. Want als je er precies de vinger op zou kunnen leggen, dan geef je daarmee tegelijkertijd het ultieme geheim van muziek prijs.

Opvallend vaak komen mensen, als hen gevraagd wordt welke muziek hen raakt, met droevige, contemplatieve, gewijde, dan wel gedragen voorbeelden. Kennelijk is dat een consequentie van het woord 'raken' in de vraagstelling. Als iets je raakt, is dat vaak een emotioneel ingrijpende gebeurtenis. Maar muziek kan ook op een andere, veel positievere manier werken.

Thuis is mijn muziekcollectie dusdanig geordend dat ik componisten en hun stukken makkelijk terug kan vinden. Maar één item onttrekt zich aan die overzichtelijke indeling, en dat is een grote doos waarin alle honderdvier symfonieën van Haydn zitten. De doos staat binnen onmiddellijk handbereik, klaar om er in te graaien. Dat graaien doe ik dikwijls. Moe of natgeregend, nog niet helemaal wakker of worstelend met iets - de Haydn-doos biedt uitkomst. Bijna altijd werkt het, of het nu de 39ste, de 56ste of de 88ste symfonie is die in de speler gestopt wordt. Haydn geeft energie, blaast droog, wrijft slaap uit ogen, en tilt op.

Waarom dat is? Geen idee. Net zomin snap ik waarom ik als tobbende puber zoveel baat had bij het luisteren naar Richard Strauss' 'Also sprach Zarathustra' op mijn zolderkamertje. Nee, niet die beroemde beginmaten waarin de zon zo spectaculair opkomt - hoe mooi ook - grepen mij aan, maar juist het voor mij toen nog onbegrijpelijke orkestgewoel dat erop volgde.

Vragen, vragen, vragen. En antwoorden? Ho maar!

Henkjan Honing, hoogleraar muziekcognitie aan de Universiteit van Amsterdam, verwoordt het in zijn leuke boek 'Iedereen is muzikaal - Wat weten we over het luisteren naar muziek' als volgt: 'Alleen al het idee dat er patronen of regels te formuleren zijn die al dat moois kunnen verklaren, zal bij veel mensen flink wat achterdocht veroorzaken. Stel je voor dat het geheim van muziek onthuld zou worden... Dan zou het mysterie, en dus de fascinatie voor muziek, in één klap verdwijnen... Dat is het ergste wat je als musicus en als muziekonderzoeker kan overkomen...'

Hoe gecompliceerd een en ander wel niet is, wordt - onbedoeld - door Honing prachtig aangestipt als hij schrijft: 'Zoeken naar overeenkomsten, regelmaat en structuur is niet het eerste waar je aan denkt als je troosteloos meewiegt op het Adagietto uit Mahlers Vijfde (...)'. In die zin valt het woord 'troosteloos' op. Het suggereert dat Mahler hier 'droevigmakende' muziek heeft gecomponeerd, terwijl we inmiddels weten dat deze amper tien minuten durende stilte-oase van strijkersklanken in een lange en rumoerige symfonie vol heftigheid, niets meer is dan een liefdesverklaring aan zijn geliefde Alma. We zouden dus helemaal niet troosteloos moeten meewiegen, maar juist verheerlijkt meezwelgen in Mahlers van passie overlopende liefdesontboezeming.

Daar heb je het dus al. We zijn geconditioneerd door 'verkeerde' en veel te langzame interpretaties van dirigenten die dat niet wisten van Alma. En dan is er nog de invloed van Visconti's film 'Morte a Venezia' waarin Mahlers muziek als vanzelf een tragische ondertoon krijgt.

Geconditioneerd zijn we dus ook al als we muziek horen die we herkennen. Maar het verklaart de ontroering, of om het even welke andere emotie, nog niet. Wetenschappers dansen al eeuwen om de brij heen. Ze kunnen bepaalde reacties in het brein - wanneer muziek door onze oren daar binnendringt - registreren, soms zelfs determineren. Maar het antwoord op de vraag waarom de ene persoon vochtige ogen krijgt bij de klassieke en perfecte schoonheid van een pianoconcert van Mozart, en de andere volschiet bij het stille verdriet van het Fauré Requiem, daar is geen pasklaar antwoord op, en dat zal er waarschijnlijk ook nooit komen.

Natuurlijk kunnen we 'vermoeden' waarom de tranen bij Máxima opwelden toen ze tijdens haar huwelijksvoltrekking de muziek van Piazzolla hoorde. Inderdaad was ze geconditioneerd: herinneringen, gebeurtenissen, verwachtingen, teleurstellingen. Maar waarom de tranen precies op dát ene specifieke moment rolden, toen harmonie, melodie, ritme en dynamiek in één kleine fractie van tijd samensmolten, dat is lastig uit te leggen.

Muziek is vluchtig, eigenlijk niets meer dan trillende lucht, voorbij zodra je het gehoord hebt. Voor een schilderij kun je minutenlang blijven staan en turen naar die ene mooie bloem, of die raak getroffen wolkenhemel. Maar staar maar eens minutenlang in een partituur naar een bepaalde maat. Dan gebeurt er helemaal niks. Sterker nog: bij het inkijken van de vaak zeer simpel uitziende partituren van Händel vragen mensen zich vertwijfeld af waar dan toch al die schoonheid zit, om vervolgens volledig weggeblazen te worden als ze die muziek waar ze even daarvoor nog naar keken ineens horen.

Het antwoord, de schoonheid, is dus niet te vinden op de notenbalken. Anders konden we misschien een partituur aan de muur hangen om er steeds verlekkerd naar te kijken. En wat zegt deze wetenschap ons over de late partituren van de stokdove Beethoven? Zag hij wél de schoonheid van zijn muziek, zonder die ooit te kunnen beluisteren? Had hij een innerlijk oor dat wel kon horen wat hij had opgeschreven?

Waar vinden we antwoorden? De Vlaamse schrijver Jef Geeraerts geeft in zijn boek 'Muziek en emotie' aanzetten tot antwoorden. Ik ken weinig mensen die zó invoelend en meeslepend over muziek en wat dat met hen doet kunnen schrijven als Geeraerts.

'Dat het genieten van muziek in hoofdzaak te maken heeft met een heel apart gevoel dat ergens tussen middenrif en strottenhoofd ontstaat', schrijft hij, 'daar ben ik gaandeweg steeds meer van overtuigd (...) Met de jaren heeft dit heel aparte gevoel zich ontwikkeld tot wat ik noem mijn geheime kwetsbaarheid, die mij overweldigt telkens wanneer ik er mij van bewust ben dat diep in mij drie zintuigen tegelijk in werking treden (...) Ik noem het: De emotie die me grijpt tijdens een moment musical zodat ik er koud van word.' Geeraerts haalt ter ondersteuning Jean Genet aan die schreef: 'Muziek trekt de grond onder onze voeten weg en zuigt ons in een wonderbaarlijke nacht'.

U, waarde lezer, heeft naar aanleiding van onze vraag ook uw best gedaan om te proberen woorden te vinden voor uw emoties. Er kwamen honderden, zeer diverse en enthousiaste reacties op de redactie binnen. Waarvoor veel dank! In de komende weken zal ik in mijn zaterdagse column wat stukken, en de reacties erop, langs laten komen.

Uw keuze leverde wel duidelijkheid op wat betreft de rangschikking van de voorgedragen composities. Tussen 'Erbarme dich' (op een overtuigende plaats 1) en 'Kommt ihr Töchter, helft mir klagen' (op plaats 10), beide uit Bachs Matthäus-Passion, staan zeer diverse muziekstukken. U heeft voor uw keuzes soms treffende woorden gevonden, zoals bij Mozarts Klarinetconcert: 'Melancholisch, de gelukkige manier om triest te zijn'. Of bij het 23ste Pianoconcert, ook van Mozart: 'Het is muziek die de hemel dichterbij brengt'.

Sommigen gaan in de benen bij Schuberts 'Das Wandern': 'Er spreekt een opgeruimdheid uit dit lied en je kunt er ook echt op wandelen'. Anderen overbruggen bij Richard Strauss' 'Im Abendrot' nog grotere afstanden: 'Muziek om bij dood te gaan, maar dat duurt hopelijk nog even'. En één iemand schreef bij Mahlers 'Ich bin der Welt abhanden gekommen': 'Ik ben heel benieuwd, ken het niet. Dementie, afscheid nemen, ik zit er middenin.'

Uit al deze ontboezemingen komt bijna als vanzelf één woord bovendrijven: Troost. Precies. Muziek kan een goede vriend zijn, die zijn arm om je heen slaat.

Toptien van de lezers
1 Johann Sebastian Bach:

'Erbarme dich' uit Matthäus-Passion

2 Gabriel Fauré: 'In paradisum' uit Requiem

3 Gabriel Fauré: 'Cantique de Jean Racine'

4 Johannes Brahms: 'Wie lieb-lich sind deine Wohnungen' uit Ein deutsches Requiem

5 Max Bruch: 'Kol Nidrei'

6 Wolfgang Amadeus Mozart: Adagio uit het Klarinetcon-cert

7 Giovanni Battista Pergolesi: Stabat Mater

8 Georg Friedrich Händel:

'I know that my Redeemer liveth' uit Messiah

9 Wolfgang Amadeus Mozart: 'Laudate Dominum' uit

Vesperae solenelles de

confessore

10Henry Purcell: 'When I am laid in earth' uit 'Dido and Aeneas'

10 (ex aequo) Johann Sebastian Bach: 'Kommt Ihr Töchter, helft mir klagen' uit

Matthäus-Passion

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden