Te lang kwam er kou van boven

De 115 jaar oude rk Sint Bavo in Haarlem wordt gerestaureerd. Ook de verwarming moet vervangen. Maar hoe verwarm je, zuinig en duurzaam, een kathedraal? Stichting Nudge bedacht een wedstrijd: Holy Warming. De knapste 'willie wortel' krijgt een prijs.

Hein Jan van Ogtrop zit aan de keukentafel van de plebanie, het priesterlijke woonhuis naast de Sint Bavo, de hoofdkerk van het bisdom Haarlem. Van Ogtrop is plebaan - priester - van deze kathedrale basiliek aan de Leidsevaart, niet te verwarren met de 'Oude' Bavo op de Grote Markt, die sinds de Reformatie in protestantse handen is.

In de plebanie is het lekker warm en kunnen de jassen uit. Voor Van Ogtrop op tafel liggen een bouwhelm en een Ajaxsjaal. ¿Die heb ik net gedragen voor de foto in de kerk.¿ De helm is wat overdreven, want voor vallend gesteente vanuit de kerkgewelven hoeft niet gevreesd te worden, maar een sjaal is geen luxe in de kathedraal die met haar 85.000 kubieke meter inhoud de op een na grootste kerk van Nederland is. Alleen de Sint Jan in Den Bosch is nog een fractie groter.

Een paar weken geleden is een begin gemaakt met de restauratie van deze 'Nieuwe' Sint Bavo, die tussen 1895 en 1930 werd gebouwd door de architect Joseph Cuypers. Na ruim een eeuw zijn de goten gaan lekken, zakt het glas-in-lood hier en daar in elkaar, laten muren en torentjes vervaarlijke scheuren zien, en kleeft er op diverse plaatsen een weelderig wit dons op de muren - zout 'uitbloei' als gevolg van uitdampend lekwater in de bouwmuur. De restauratie gaat 23 miljoen euro kosten en zal tien jaar duren.

Ook de verwarming van dit gigantische bouwwerk wordt in de restauratie meegenomen. De installatie, een enorme oliekachel van 7.000 liter onderin de keldergewelven, loopt op zijn laatste benen, is erg duur en spuugt verontreinigde lucht de wolken in, terwijl de kerk volgens Van Ogtrop toch 'een zuivere boodschap zou moeten uitdragen'. Bovendien is de kachel niet in staat de kerk voldoende te verwarmen. ¿Veel warmte stijgt naar boven in de hoge jugendstilkoepel. En als het druk is in de kerk, bijvoorbeeld in de Kerstnacht, en daardoor warmer dan normaal, zakt de koude lucht naar beneden en ontstaan er luchtstromen in de kerkruimte die aanvoelen als tocht. De rode vanen langs de pilaren hangen dan gewoon te wapperen¿, vertelt de plebaan.

De hele zomer en in de winter op werkdagen staat de kachel uit. Maar voor de diensten in het weekeinde, voor bijzondere begrafenissen en voor concerten wordt 's winters de kachel opgestookt. ¿Elke vrijdagmorgen gaat hij aan en staat dan de hele vrijdag en zaterdag te loeien. Pas op zondagmorgen is de temperatuur redelijk¿, zegt de plebaan, ¿dan is het maximaal veertien graden, maar bij sneeuw en ijs halen we hooguit twaalf graden. Dat is niet veel in een tijd waarin we bijna geen winterkleding meer kennen. Een van mijn voorgangers vond dat trouwens geen serieus probleem, want, zei deze: 'Vlees in de kou bederft niet gauw'.¿

In het huidige systeem wordt voor de kerkbezoekers de kou uit de lucht gehaald door een stelsel van verwarmingsbuizen die onder de knielbankjes doorlopen en door middel van hete lucht die via aanjagers door luchtroosters de kerk wordt ingeblazen. Maar die aanjagers maken weer veel lawaai en moeten daarom uit blijven bij concerten. Er treden regelmatig orkesten op in de kerk en er zijn vooral veel kooruitvoeringen, want aan de Haarlemse Bavo is een van de twee Nederlandse koorscholen verbonden - de andere is in Utrecht.

Redenen genoeg dus voor de Bavo om uit te kijken naar een beter, goedkoper en liefst ook duurzamer verwarmingssysteem. Het huidige kost één euro per bezoeker per dienst of uitvoering. Dat komt neer op tienduizenden euro's per jaar. In elk geval moet de olietank weg en door een gasinstallatie worden vervangen - op een andere plaats, want een gasketel in een kelder onder de kerk mag niet in verband met ontploffingsgevaar.

Maar wie bedenkt nu die ene slimme, innovatieve, energiebesparende superoplossing, waarmee de Bavo, maar misschien ook vele andere niet of slecht verwarmde monumentale gebouwen van het Nederlandse culturele en industriële erfgoed hun voordeel kunnen doen?

Inmiddels is ook Frank van Deth aan tafel geschoven in de keuken van de plebanie. Van Deth heeft de dagelijkse leiding van de jonge Stichting Nudge. Zijn stichting, een consumentenplatform dat initiatieven en projecten op het gebied van duurzaamheid een nudge (duwtje in de rug) wil geven, houdt op 23 juni in de Sint Bavo haar jaarcongres.

De vraag naar 'holy warming' - hoe verwarm je godshuizen die zijn gebouwd in de tijd van moffen, bontjassen en stoofjes onder de voeten - bleek niet alleen voor de Sint Bavo een uitdaging maar ook, zegt Van Deth, voor Nudge. ¿Wij hebben daarom bedacht om in de aanloop naar ons congres op 23 juni een competitie te organiseren, waarin wij universiteiten, hogescholen, bedrijven en andere 'willie wortels' uitdagen om innovatieve, duurzame, energie- en kostenbesparende ideeën te ontwikkelen voor de verwarming van de Bavo.¿

De mogelijke oplossingen moeten een besparing opleveren op de exploitatie en op de CO2-uitstoot. Van Deth hoopt dat iemand een systeem uitbroedt dat zo flexibel is dat je niet steeds de hele kerk hoeft te verwarmen, maar alleen de bezette gedeelten. En dat liefst ook toepasbaar in andere monumentale gebouwen, zoals de ijskoude Oude Kerk in Amsterdam of bijvoorbeeld een oude fabriekshal die is aangewezen als industrieel erfgoed, maar zonder verwarming niet voor andere, culturele, doeleinden is te gebruiken.

Eind maart is de kick-off van de wedstrijd. Van Deth: ¿Dan kunnen alle deelnemers met hun meetapparatuur en camera's de kerk in om de situatie ter plekke te bestuderen. Daarna begint het creatieve denkwerk. Voor 10 juni moeten de knappe knoppen hun oplossingen insturen. De jury, waarin onder andere Ruud Lubbers zitting heeft, krijgt twee weken de tijd om de inzendingen te beoordelen. De winnende oplossing wordt dan op het Nudgecongres van 23 juni bekendgemaakt en met een geldbedrag beloond.¿

Kerken deden vroeger niet aan 'holy warming'

De Nieuwe Bavo: het pronkstuk van Jos Cuypers

Of de Sint Bavo een mooie kerk is, daarover valt te twisten, maar een interessant bouwwerk heeft architect Jos Cuypers (1861-1949) er zeker van gemaakt. En volumineus ook: met zijn 85.000 kubieke meter is het Rijksmonument na de Sint Jan in Den Bosch de grootste kerk van Nederland.

De Sint Bavo kenmerkt zich door een wonderlijke mengeling van stijlen: neogotisch, neoromaans, art deco, Jugendstil. Ook zijn er Moorse invloeden in het interieur te ontdekken en verraden de twee platte vierkante torens onmiskenbaar de stijl van Berlage.

De vader van de architect, Pierre Cuypers die het Rijksmuseum en het Centraal Station in Amsterdam ontwierp, zat volgens Hein Jan van Ogtrop, plebaan van de Bavo, 'vastgeroest in oude idealen'. ¿Maar zijn zoon Jos, die ook Beursplein 5 ontwierp, was anders. Hij hield van vernieuwing en paste daarom zijn ontwerpen steeds aan de nieuwste ontwikkelingen in bouwstijl aan. Dat deed hij ook bij de bouw van de Bavo, die in fasen is gerealiseerd tussen 1895 en 1930.¿

Tijdens de restauratie van de kathedraal wordt ook voorzien in een museum voor de bijzondere collectie van de Bavo, waaronder zilverwerk en koorkappen en kazuifels - de oudste is uit 1480. De kerkelijke voorwerpen komen uit de kapel die Lodewijk Napoleon tijdens zijn koningsschap had ingericht in het Paleis op de Dam in Amsterdam.

Kerken deden vroeger niet aan 'holy warming'

Oude monumentale kerken waren oorspronkelijk niet voorzien van verwarming. Het binnenklimaat in deze gebouwen was dankzij de massieve wanden, het grote volume, de relatief kleine ramen en vaak beperkte ventilatie veel stabieler dan het buitenklimaat. Er was weinig verschil tussen dag- en nachttemperatuur. 's Zomers was het er koeler dan buiten, 's winters warmer. Dankzij dit relatief gelijkmatige klimaat heeft het kerkinterieur de eeuwen doorgaans goed doorstaan.

Veel van deze kerken zijn later wel van een verwarmingssysteem voorzien. De temperatuurswisselingen die daardoor binnen ontstonden, bleven niet zonder gevolgen. Na strenge winters als die van 1962-1963 hadden veel kerkorgels schade opgelopen. Lage vochtigheid, als gevolg van verwarming en aanhoudende vorst, eiste ook zijn tol van houten altaren, preekstoelen en panelen, en oude schilderijen gedijen evenmin goed in zo'n wisselend klimaat.

De uitdaging waarvoor de deelnemers aan de Nudge-competitie 'Holy Warming' staan, is een verwarmingssysteem te bedenken dat monumentale kerkinterieurs niet aantast maar wel comfortabel is voor de bezoekers, of zij nu voor een kerkdienst komen of voor een concert of ander evenement.

Bovendien worden zij uitgedaagd naar duurzame, kosten- en energiebesparende oplossingen te zoeken. Wedstrijdinformatie verschijnt binnenkort op de site www.nudge.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden