Te laat voor genade

Een wanhopige smeekbede om genade. Dat was het aanbod van het Russische olieconcern Joekos deze week om miljarden ontdoken belasting zonder tegensputteren te betalen en zich te ontdoen van de banden met de gearresteerde oligarch Michail Chodorkovski. Joekos, ooit het paradepaardje van het imperium van Ruslands rijkste oligarch, staat op de rand van een faillissement. De olie blijft stromen, maar niemand geeft nog een stuiver voor het lot van het concern in zijn huidige vorm.

President Poetin kwam gisteren onverwacht met een laatste strohalm: volgens hem zou de regering 'vernietiging van Joekos niet toelaten'. Tegelijkertijd noemde Poetin de juridische processen waarin Joekos betrokken is een 'ander verhaal', een toevoeging die het concern voor de zoveelste maal laat bungelen tussen hoop en vrees. Vandaag zal de rechter zeer waarschijnlijk de eis van het Russische ministerie van Belasting van 3,4 miljard dollar met een hamerslag bekrachtigen. Ondanks miljarden winsten - ruim 3,3 miljard in 2003, en 800 miljoen dollar in kas - zal Joekos deze rekening op eigen kracht niet kunnen betalen. Sinds april zijn alle tegoeden en eigendommen door de rechter bevroren, en het betaalt lastig uit een vergrendelde spaarpot.

In de krappe zaal van de Moskouse Mesjtsjanski-rechtbank zat deze week bovendien een bleke man in een getraliede kooi, waarin verdachten in Rusland gewoonlijk terechtstaan. Michail Chodorkovski, de ex-topman van Joekos, droeg een spijkerbroek en leren jack, z'n karakteristieke brilletje op het kortgeschoren hoofd. Hij praatte zachtjes met zijn kooigenoot Platon Lebedev, de in trainingspak geklede ex-topman van de Group Menatep waartoe Joekos behoort. Na respectievelijk acht en elf maanden voorarrest begon afgelopen woensdag eindelijk hun proces, dat waarschijnlijk nog maanden zal duren. Chodorkovski en Lebedev staan terecht voor belastingontduiking, miljoenenfraude, bedrog en ontvreemding van eigendommen in georganiseerd verband. De schimmige privatisering van kunstmestfabriek Apatit in 1994 speelt een hoofdrol in de 800 pagina's tellende aanklacht.

De zaak tegen Chodorkovski is het sluitstuk van een tijdperk waarin een handvol mannen zich rijk graaide op de ruïnes van de Sovjet-Unie, geholpen door een staat die de eigen broek niet eens meer omhoog kon houden. Het proces tekent het presidentschap van Vladimir Poetin in een notedop: de grimmige strijd tussen Kremlin en oligarchen, de herrezen macht van een autoritaire staat tegen de krachten van de kapitalistische jungle. De afloop van de zaak Chodorkovski en het lot van Joekos zullen bovendien veel zeggen over de toekomst van Rusland. De nog wankele Russische rechtsstaat en het vertrouwen in de overheid staan op het spel.

In 1995 kocht Michail Chodorkovski, een slimme jonge ingenieur die rijk was geworden in de ruilhandel eind jaren tachtig, het oliebedrijf Joekos voor 309 miljoen dollar. Zijn eigen bank Menatep organiseerde de privatisering, een van de vele die waren uitgeschreven omdat de oligarchen-in-spe Boris Jeltsins herverkiezing steunden. In oktober vorig jaar, vlak voor Chodorkovski's arrestatie, was Joekos meer dan het honderdvoudige waard.

Chodorkovski is net als de andere oligarchen een doortastend en gewetenloos zakenman. Hij werkte minderheidsaandeelhouders uit bedrijven en zette alle mogelijke middelen in om zijn imperium uit te breiden. Net als iedereen in die periode balanceerde hij daarbij juridisch gezien vaak op het randje, en bij gebrek aan regelgeving golden de wetten van de jungle. De 'veiligheidsdiensten' van grote concerns gingen geregeld over de schreef.

Aan belastingontduiking, waar Joekos nu mee achtervolgd wordt, maakte ieder bedrijf in die periode zich schuldig, wilde het overleven. Technisch gezien was het geen 'ontduiking', want de Russische wet bood genoeg ontsnappingsmogelijkheden. Vooral de energiesector maakte en maakt nog gebruik van handelsmaatschappijtjes die gevestigd zijn in economische 'voordeelzones'. Rusland heeft tientallen van deze binnenlandse 'offshore' gebieden die bedoeld zijn om lokale investeringen te stimuleren, zoals Kalmukkië, Ingoesjetië of Tsjoekotka. De olieconcerns verkopen hun olie voor een habbekrats aan de door hen gecontroleerde handelsbedrijfjes, die het vervolgens zo goed als belastingvrij voor de marktprijs wegzetten. En het was niet eens Joekos dat hierin het meest bedreven was, maar het olieconcern Sibneft van Chelsea-eigenaar Roman Abramovitsj. Sibneft betaalde bijvoorbeeld over 2001 slechts 10 procent belasting, Joekos 15 procent, terwijl de belastingdruk voor bedrijven dat jaar officieel 35 procent was.

Waarom juist Chodorkovski moet boeten, is de vraag die rondzingt sinds hij in oktober door gemaskerde agenten uit zijn privévliegtuig werd geplukt. Aanvankelijk leek Chodorkovski te handelen naar de nieuwe regels onder Poetin. President Poetin dwong bij zijn aantreden in 2000 de oligarchen tot gehoorzaamheid en politieke distantie. In ruil daarvoor zou het Kremlin de zakenimperia met rust laten. Alleen de dissidente oligarchen Vladimir Goesinski en Boris Berezovski legden zich daar niet bij neer, en moesten ervoor boeten met verbanning.

De meest plausibele verklaring luidt volgens analisten dat Chodorkovski in Poetins ogen alsnog de regels van het spel heeft geschonden. Niet alleen omdat hij oppositionele partijen sponsorde, of politieke ambities koesterde, al zal dat zeker irritatie hebben gewekt.

Wat vooral niet door de beugel kon, was Chodorkovski's felle en agressieve lobby tegen de nieuwe plannen van Poetins regering om lacunes in de belastingwetgeving te vullen. In Rusland zijn twee op de vijf parlementariërs schatplichtig aan grote energieconcerns - als oud-medewerker of via 'sponsoring'. Joekos maakte hiervan gebruik voor het blokkeren van de benodigde wetgeving.

Poetin en de zijnen willen de komende jaren enorme winsten van de energiesector gebruiken voor sociale investeringen en stimulatie van andere sectoren. Dat is op papier een nobel streven, als het bij wet zou worden geregeld. Maar de zaak Chodorkovski toont aan dat Poetin er nog lang niet in geslaagd is zijn zo vurig gepredikte 'heerschappij van de wet' in Rusland te vestigen. Poetin heeft zich tegen kritiek van het westen altijd verdedigd met 'het recht moet zijn loop hebben'. Maar waarom staan dan niet alle oligarchen terecht? Waarom wordt Joekos moedwillig gekraakt, terwijl andere concerns links en rechts deals kunnen sluiten met de overheid? Waarom laat justitie zich in alles leiden door de regering en niet door de principes van een democratische rechtsstaat? Het is veelzeggend dat slechts één opmerking van Poetin, zoals gisteren, het aandeel Joekos en ook de beurzen omhoog kan jagen.

Het is duidelijk dat het Kremlin opnieuw een voorbeeld wilde stellen, en nu goed. Want de verdreven Berezovski laat vanuit Londen nog steeds van zich horen. Het Europese Hof in Straatsburg oordeelde in mei dat Rusland aan Goesinski 88000 euro proceskosten moet vergoeden omdat bij zijn korte arrestatie in 2000 zijn 'mensenrechten' geschonden zijn. Een flinke gevangenisstraf voor Chodorkovski zou dit soort 'blamages' voor de Russische overheid kunnen voorkomen.

De andere oligarchen hebben de laatste tijd duidelijk laten merken dat ze de boodschap hebben begrepen. Aluminiumkoning Oleg Deripaska stelde voor 75 procent belasting over winsten te betalen en Michail Friedman, de man achter olieconcern TNK, beloofde geen 'offshore' -constructies meer te gebruiken. Viktor Vekselberg van TNK probeerde het Kremlin gunstig te stemmen door de beroemde Fabergé eieren, een juwelencollectie uit de tsarentijd, op te kopen en uit te lenen aan het Kremlinmuseum.

Poetin heeft dus weer rust in de tent, maar voor hoelang? Want nog steeds zijn de regels niet duidelijk gesteld. Er blijven genoeg belastingjaren over om te onderzoeken, genoeg vuile zaakjes uit het recente verleden om op te rakelen, mocht er weer een oligarch boven het maaiveld uit steken. Niemand kan zich aan de indruk ontrekken dat de zaak Chodorkovski draait om zeggenschap over de economie, om het verwisselen van de spelers. Het aloude verhaal van macht en invloed, van verdeel en heers. En dan is het makkelijker om de wet als stok achter de deur te hebben dan ze consequent toe te passen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden