Te koop, wegens geldgebrek

Uit geldnood verkocht Museumgouda een schilderij op de veiling zonder het eerst aan te bieden aan andere musea. Officieel mag dat niet. Moeten de regels, in crisistijd, aangepast?

HENNY DE LANGE

Arjo Klamer gooit meteen maar de knuppel in het hoenderhok. "De kunstcollecties in de Nederlandse musea zijn zo goed als heilig verklaard. Voor altijd en eeuwig moeten ze bewaard blijven. Maar waarom eigenlijk? Is dat wel terecht, zeker als het gaat om werken die zelden of nooit het depot verlaten?"

Kijkt Klamer, hoogleraar in de economie van de kunst en cultuur aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam, als econoom naar de museumcollecties, dan is zijn conclusie: "Musea zijn enorm rijk. Als je al die kunstwerken op de balans zou zetten, is er sprake van een waanzinnig bezit. Moeten we daar in deze tijd van bezuinigingen op kunst en cultuur niet wat rationeler mee omgaan? Moet je echt altijd alles blijven bewaren, ook kunst die duidelijk de signatuur draagt van een vorige museumdirecteur, terwijl er nu geen belangstelling voor is?"

De tijd is rijp voor een stevig debat, meent Klamer, over hoe musea moeten omgaan met het cultureel erfgoed. Nu er toch al sprake is van een soort 'revolutie' in de culturele sector, waar onder druk van bezuinigingen veel heilige huisjes ter discussie staan, moet ook maar eens goed naar de zogenoemde 'Lamo' gekeken worden. Want het valt niet vol te houden, zegt Klamer, dat deze Leidraad voor het Afstoten van Museale Objecten eeuwig moet gelden.

Klamer heeft zich verbaasd over de heftigheid van de aanvallen van andere museumdirecteuren op hun collega Gerard de Kleijn van Museumgouda, die het schilderij 'The Schoolboys' van Marlene Dumas verkocht om het in financiële nood verkerende museum te redden. Hij liet het veilen voor bijna een miljoen euro.

Formeel had hij het moeten aanbieden aan een ander museum, maar er is natuurlijk geen museum in Nederland dat zomaar een miljoen euro kan neertellen, zegt Klamer. Nog afgezien van de vraag of het schilderij dat bedrag waard is, is ook aan de orde of deze Dumas werkelijk van zo'n grote waarde is dat het voor altijd deel moet uitmaken van het Nederlands openbaar kunstbezit. Die vraag mag ook wel eens gesteld worden, meent Klamer. "Een groep museumdirecteuren heeft daar een duidelijke mening over, maar hoe zit het met de rest?"

En om dan Museumgouda voor straf te royeren als lid van de Nederlandse Museumvereniging, gaat Klamer wel erg ver. "Het lijkt mij zinniger om een discussie te voeren over de Lamo, in plaats van Museumgouda de oren te wassen en weer over te gaan tot de orde van de dag. Dat lost niets op. Bovendien dient zich binnen de kortste keren het volgende museum aan dat uit financiële nood een kunstwerk wil afstoten. Het Wereldmuseum in Rotterdam heeft daar al plannen toe. En wie weet ziet ook het Tropenmuseum in Amsterdam, dat zijn subsidie van het ministerie van buitenlandse zaken kwijtraakt, zich genoodzaakt tot het verkopen van kunstwerken."

Karel Schampers, directeur van het Frans Hals Museum in Haarlem, bevond zich in 2005 in een soortgelijke situatie als Gerard de Kleijn. Omdat er geen geld was voor een nieuw depot wilde hij twee schilderijen verkopen, die net als het werk van Dumas in Museumgouda niet goed pasten in de collectie. Overeenkomstig de Lamo bood hij ze eerst aan bij collega-musea, waaronder het Rijksmuseum, maar die waren niet geïnteresseerd in 'De tekenles' (1658) van Michael Sweerts en 'Phaeton vraagt zijn vader Helios de zonnewagen te leen' (1802) van Benjamin West. De gemoederen in museumland liepen hoog op toen bleek dat het schilderij van West een schenking was en de nabestaanden (met wie niet overlegd was) tegen de verkoop waren. Maar ook de verkoop van 'De tekenles' was volgens de Museumvereniging niet toegestaan, omdat de financiering van een depot buiten de richtlijnen van de Lamo valt. De verkoop was daarmee van de baan. Uiteindelijk kwam het depot er toch, met geld van de gemeente Haarlem.

Schampers is nog steeds van mening dat de verkoop van één schilderij gerechtvaardigd is als daarmee duizenden andere werken een goed onderdak kunnen krijgen in een depot. "Ik zie dat als een vorm van passieve conservering."

Volgens de Lamo mogen museumstukken alleen afgestoten worden voor 'collectieverbetering': nieuwe aankopen en restauraties van kunstwerken. De bouw van een depot, het repareren van een lekkend dak, het wegwerken van tekorten, het afwenden van een faillissement of voorkomen van ontslagen: dat zijn allemaal zaken die niet gefinancierd mogen worden uit de verkoop van stukken uit de collectie. Schampers vindt dat de Lamo 'opgerekt' moet worden met de bepaling dat ook de bouw van een depot een legitieme bestemming is. Maar kunstwerken verkopen om geld vrij te maken voor de bedrijfsvoering of het wegwerken van tekorten, vindt ook hij ontoelaatbaar.

Schampers erkent dat dit tot 'duivelse dilemma's' kan leiden. "Want moet je dan maar een museum sluiten terwijl het gered kan worden met de verkoop van één schilderij? Natuurlijk kies ik dan voor het voortbestaan van het museum." Dat deed Gerard de Kleijn ook en als straf dreigt nu een royement. Museumgouda kan dan niet meer profiteren van de Museumkaart en moeilijker aan subsidies komen. Ook steun bij aankopen zit er niet meer in, heeft de Vereniging Rembrandt al laten weten. Deze voor musea belangrijke vereniging staat op het standpunt dat kunst die mede met haar steun is gekocht, sowieso nooit mag worden onttrokken aan het openbaar kunstbezit.

Lossen sancties iets op? De Raad voor Cultuur voelt niets voor een royement, omdat er dan helemaal geen grip meer is op Museumgouda. Als de Lamo niet werkt, moet er desnoods een nieuwe wet komen om cultureel erfgoed te beschermen, aldus de raad in een advies aan staatssecretaris Zijlstra (cultuur). Ook Schampers is geen voorstander van een royement, waarvoor met name de directeuren van de grote musea hebben gepleit. "Ik zie meer in het voorstel van het bestuur van de Museumvereniging om Museumgouda te berispen, maar daar geen sancties aan te verbinden." Dat andere museumdirecteuren Museumgouda wel willen straffen, moet volgens Schampers opgevat worden als signaal. Als er geen rem op zit, wordt de weg definitief vrijgemaakt om kunstwerken om financiële redenen te verkopen.

Voor Arjo Klamer heeft deze sanctie geen enkel nut als niet ook de richtlijn kritisch wordt bekeken. Weg met de Lamo? "Nee, want er moeten wel regels zijn om te voorkomen dat museumdirecteuren, al dan niet onder druk van gemeenten en provincies, kunnen doen met de collectie wat ze willen. Het gaat me vooral om de dogmatische manier waarop met de richtlijn wordt omgegaan. Die belet dat er op een rationele manier wordt gekeken naar de kunstzinnige en historische waarde van kunst. Museumcollecties zijn vaak door allerlei toevalligheden en ook persoonlijke voorkeuren ontstaan. Alleen daarom al hoeven ze niet heilig te worden verklaard. De depots liggen bovendien barstensvol met kunstwerken waarvan een groot deel nooit is te zien."

De discussie over Museumgouda leert volgens de econoom dat de Lamo aan heroverweging toe is. De richtlijn is overduidelijk gemaakt in een tijd dat van korten op subsidies geen sprake was en van culturele instellingen geen ondernemerschap werd verwacht.

Museumdirecteuren stemmen over royement
De Nederlandse Museumvereniging telt 500 aangesloten musea, ondergebracht in 10 categorieën. De grote musea zitten in categorie 1, de allerkleinste in 10. De stem van 100 kleine musea telt even zwaar als die van tien grote musea. Voor de Algemene Ledenvergadering, vandaag in het Scheepvaartmuseum in Amsterdam, waarin gestemd wordt over het royement van Museumgouda, wordt een hoge opkomst verwacht, vooral ook van de kleinere musea.

Die waren niet ruim vertegenwoordigd op de vorige vergadering, toen een aantal grote musea ervoor pleitte Museumgouda uit de vereniging te zetten

Belangrijkste consequentie van een royement is dat de Museumkaart dan niet meer geldt voor Museumgouda. Het museum zal bezoekers met deze kaart nog wel gratis toelaten, maar krijgt de gederfde inkomsten niet meer vergoed van de Museumvereniging. Die zal het museum voor eigen rekening moeten nemen. Ook wordt het moeilijker om aan subsidies te komen en aan steun bij aankopen van kunstwerken.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden