Te jong voor alles

Als je buiten je land en familiekring woont, ga je vanzelf terug in de tijd, zegt zangeres Lilian Vieira. ’Vroeger’ beïnvloedt de muziek van haar groep Zuco 103 nu meer dan ooit.

Uiteraard delen ze veel interesses, anders vorm je niet tien jaar lang samen een succesvolle groep. Maar als je het geluid van Zuco 103 toch wilt ontrafelen, dan zijn de Duitse toetsentovenaar Stefan Schmid en drummer-producer Stefan Kruger ’de mannen van de jazz en technologie’, zegt zangeres Lilian Vieira (1966). „Ze hebben zoveel muzikale ervaring, van jazz tot latin en Braziliaans, maar voelen zich ook thuis bij computers en electronica. Zij vertegenwoordigen de toekomst. Ik ben daarentegen opgegroeid met oude mannetjes die zondagmiddag bij ons thuis muziek maakten. Ik hang aan het verleden.”

Het persoonlijk onderzoek naar haar wortels en de voedzame geboortegrond van Rio de Janeiro, speelt een grotere rol op de nieuwe Zuco 103-cd ’After the Carnaval’ dan op de vijf voorgaande albums. „Ik ben heel erg bezig met herinneringen, met dingetjes van vroeger. Mijn roots zijn sterker geworden. Als je buiten je land en familiekring woont, ga je vanzelf terug in de tijd. Dat beïnvloedt de muziek nu meer dan ooit.”

Al jaren woont de Braziliaanse in Nederland. In de begintijd ging ze met Kerst en op haar verjaardag het liefst maar gewoon werken, want zonder familie was er weinig aan. Goedkoop bellen bestond nog niet, eens per maand kon ze bijpraten.

Inmiddels voelt ze zich hier thuis. Ze heeft een Nederlandse man, een kind en ’het krot’ in Amsterdam is verruild voor een fijn huis in Utrecht, ’omdat de grond daar ouder is’. Dat is belangrijk, net zoals het goed voelt dat de volkstuin die ze met enkele kennissen beheert al eeuwenlang moestuin is. Een fijne, vriendelijke buurt, dat Oudwijk. „Als we oefenen in het park komen de buren lekker luisteren.”

Omdat ze in Nederland moeder is geworden, zal ze nooit meer definitief terugkeren naar Brazilië. „Maar een half jaar hier wonen en een half jaar daar, zou wel perfect zijn.” Vanuit dat compromis is ook ’After The Carnaval’ deels in Rio en deels in Amsterdam gemaakt.

Zuco 103 staat bekend als specialist in dansbare cocktails en bruisende live-shows. „Maar dit album is rustiger en melodieuzer en bevat nog meer Braziliaanse ingrediënten dan het oudere werk. Misschien is dat ook symbolisch. Ik weet niet hoe lang Zuco 103 nog gaat duren. Daar ben ik ook helemaal niet mee bezig. Maar als dit een laatste album zou zijn, is het een goede afsluiting. Misschien komt het doordat we alle drie ouder zijn geworden, maar het voelt nu belangrijker om iets moois achter te laten. Teksten schrijven die ergens over gaan. Nietszeggende nummers, om gewoon lekker op te dansen, hebben we ook nog. Maar ’After The Carnaval’, de titel zegt het al, klinkt niet meer zo overdreven hysterisch.”

De carrière van Vieira begon als in een sprookje, waarvan de moraal iets met rijkdom en armoede, en vernieuwing en behoudzucht van doen heeft. Ze was 17 jaar en woonde in een niet zo fraaie wijk in Rio – „als het regende was het binnen natter dan buiten” – toen een man in een luxe auto van huis naar huis ging. Hij was rijk en vulde zijn dagen in zijn villa met het spelen van Braziliaanse klassiekers op gitaar.

„Hij vroeg iedereen die hij tegenkwam: Ik zoek Lilian die zo mooi zingt. Maar niemand wist dat ik zong, en dat deed ik ook bijna nooit.

’Woont Lilian hier.’

’Ja, dat ben ik.’

’En je zingt?’

’Neuh.’

Maar ik voelde me gevleid en zei dat we wel wat konden proberen. Elke week bracht hij me netjes thuis, dat moest van mijn moeder die erg beschermend was. Hij leerde me de beste muziek van de beste componisten kennen. Ik was gulzig, at alles. Omdat ik geen bladmuziek kon lezen, oefende ik door naar cassettebandjes te luisteren. Hij gaf me zo’n basis, na acht maanden hadden we 350 nummers in ons repertoire. Toen pas zochten we optredens.”

Die vriend was een purist, dat voelde ze wel. „Hij hield vooral van oude bossa nova, Caetano Veloso kwam er bij hem niet in. „Ik neuriede eens iets van Gilberto Gil. Wat is dat?, vroeg hij. Je bent veranderd!”

Op een gegeven moment vertrok Vieira naar Nederland. „Mijn leven is anders gelopen. Toen ik jaren later terugkwam om met Zuco 103 op te treden dacht ik: laat ik hem uitnodigen voor het optreden. Maar hij antwoordde vanuit zijn villa aan de telefoon: ’Denk je dat ik mijn huis verlaat voor die rotzooi!’ Omdat hij als niemand anders wist waar ik vandaan kwam, dacht ik dat hij me het succes wel had gegund. Maar hij kon niet over zijn ego heen stappen. Ik heb hem nooit meer gebeld.”

Daarvoor had ze hem nog eens gezien. „Laten we wat spelen, zei ik. Maar hij antwoordde: Nee, nu ben je Europees. Heel jammer.”

„Mijn wortels liggen bij samba. Mijn vader was voorzitter van de sambaschool van het dorp, ik was zo trots op hem. De echte samba kwam van de arme, gediscrimineerde mensen in de favelas, de morros, de heuvels. Zij schreven de beste muziek. Ik ben opgegroeid terwijl ik naar Cartola luisterde, naar Mestre Marçal, Carlos Cachaça. In het oudere nummer ’Morro Elétrico’ bouwden we een elektronische sambaheuvel als eerbetoon aan die mensen.”

In maart bracht ze met Lilian Vieira’s Samba Soul een andere ode aan haar helden door muziek uit de jaren zeventig te spelen, de periode waarin Braziliaanse muziek invloeden uit de Amerikaanse soul in zich opnam. „Dat was een interessante tijd. Brazilië had een dictatuur, waardoor kritische muzikanten risico liepen. Je kon je enkel in bedekte termen uiten, wat dus ook gebeurde. De manier van schrijven en van spelen veranderde. Samba werd funkier, en was heel erg aanwezig.”

„Mensen voelden zich door de dictatuur tegen de muur gedrukt, maar begonnen tegelijkertijd te beseffen dat ze er mochten wezen. Ineens waren vrouwen heel heftig bezig met onafhankelijk zijn. Opeens was het heel mooi om zwart te zijn. Iedereen ging schrijven hoe lekker de zwarte vrouwen waren, iets wat in de jaren zestig nooit gebeurd was. Bossa nova was toen vooral blanke muziek voor mensen met poen. De ’Girl From Ipanema’ zie je voor je als een blonde meid, niet als negerin, haha. Bossa nova ging niet over wat gewone mensen meemaakten, niet over de kern van alle dingen. Samba ging juist wél over de moeilijke dingen, over kleding wassen voor rijke mensen, overleven in je buurt, geen eten hebben voor je kinderen. En dat op een mooie manier verbeeld, en gekleurd met een aanstekelijk optimisme. Als het niet slechter kan, vier dan alvast dat het later weer beter wordt. Die mentaliteit zat in de muziek.”

Caetano Veloso en Gilberto Gil kwamen op vanuit Bahia, met een onvoorstelbare muzikale bagage. „Ze waren met hun Tropicália gelijk heel puntig, gericht op wat er mis was in het land.” Toen Vieira Gilberto Gil enkele jaren geleden in Amsterdam ontmoette, was ze zo zenuwachtig dat ze niet durfde adem te halen, zegt ze.

„Ik ben te laat geboren was en daar baal ik van. In de jaren zeventig, begin jaren tachtig, was ik bezig met school. Ik was te jong voor politiek, voor alles. Want ondanks de dictatuur en de hele zooi was er een bepaalde vrijheid. Alsof mensen het leuk vonden om hun lot te tarten. De geweldige films, de plateauzolen... Ja, ik heb heimwee naar een tijd die ik niet heb meegemaakt. Ik was de jongste thuis en mocht niet mee als mijn zus met vriendinnen uitging.”

Het was toen in de mode om naar feestjes te gaan waar je niet uitgenodigd was, herinnert Vieira zich.

„Dan kwamen ze binnen vol bravoure, als oude bekenden van de familie.” Feesten alsof je neus bloedt, het was leuk en spannend totdat ze een keer werden bedreigd door de eigenaar van een feest, die het geklaag over de muziek en het eten zat werd. „Hij pakte een mes en zei: nu maak ik jullie af. Er volgde een fikse vechtpartij. Mijn zus droeg een bontvacht van de rijke vrouw bij wie mijn moeder werkte. Die was helemaal in stukken gesneden.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden