NASCHRIFT

Tbs-specialist Julie Feldbrugge (1931-2018) geloofde in de verbeterbaarheid van mensen

Julie Feldbrugge Beeld
Julie Feldbrugge

Ondanks de schok van de diagnose alzheimer was haar scherpe, onderzoekende geest zoals altijd meteen geactiveerd. Julie Feldbrugge overleed in oktober op 87-jarige leeftijd.

Bijna vier decennia had Julie Feldbrugge in de gezondheidszorg gewerkt, van alzheimer had ze nooit gehoord. Ze zocht inzicht in de ziekte, om met een eenvoudige beschrijving van haar ervaringen als patiënt voor lotgenoten de omgang met familie en behandelaars makkelijker te maken. En omdat schrijven orde in haar denken bracht.

Verhelderend vond ze de röntgenfoto van haar hoofd. Onderaan het plaatje zag ze 'losse grijze draadjes' hangen, en trok de conclusie dat "in mijn hersenen een aantal verbindingen niet meer kunnen functioneren. Zoals je met een kapot telefoonsnoer niet meer kunt opbellen."

Haar hersenschade voelde als een vernedering, met de wetenschap dat ze steeds meer zou falen en anderen tot last zou zijn. Aanvankelijk dacht ze nog 'alles went, ook alzheimer'. Al snel zag ze in dat de grilligheid van de ziekte haar steeds op het verkeerde been zette. Ze voelde zich niet ziek, slechts wat vergeetachtig en vermoeid. Tot ze bij het optikken van haar ervaringen spelfouten maakte die ze wel zag maar niet kon corrigeren. Of op haar horloge keek en niet wist hoe laat het was. "Alsof ik een kind was dat nog niet kon klokkijken." De laatste verhelderende publicatie die ze had willen schrijven loste op in de mist.

Julie Theodora Theresia Maria Feldbrugge werd als oudste in een katholiek gezin van zeven kinderen geboren in Den Haag en groeide op in Utrecht. Haar beminnelijke vader Jan Feldbrugge, leraar klassieke talen en later rector van het Bonifatius lyceum in Utrecht, en strenge moeder Lien de Gruyter kwamen uit nog grotere gezinnen. Ze wilden veel kinderen, maar niet omdat de kerk dat stimuleerde. "Dáárvan heeft de paus geen verstand", pleegde moeder daarover te zeggen.

Een familieportret uit de oorlog. Beeld
Een familieportret uit de oorlog.

Zelf nadenken

Met diezelfde directheid zou Julie later de starheid van kerkelijke gezagdragers laken. Ja, zelfs vergelijken met de pathologische contactstoornissen die ze tegenkwam in de tbs-klinieken waarin ze 38 jaar werkte. Ze was als kind al gelovig en serieus en nam geen blad voor de mond. Praktisch denken vormde de leidraad. En de leerschool van thuis: je hebt je eigen verantwoordelijkheid, je moet zelf nadenken.

Met haar zus Marianne liep ze naar de lagere montessorischool, die ze in de oorlog bereikten via de van Duitse kantoren vergeven Maliebaan. Veel meer kregen de kinderen niet mee van de oorlog, zorgzaam afgeschermd door hun ouders. Tot die keer tegen het einde, toen ze op het dak van het tuinschuurtje moesten gaan liggen, daar waar ze eerder nooit mochten komen. De naar arbeidskrachten zoekende Duitsers vielen het huis binnen voor hun vader, die zich achter een scherm in de haard had verstopt. Moeder had tactisch haar baby met bevuilde luier op de eettafel gelegd, zodat de soldaten snel weg waren. Wat Julie zich goed kon herinneren, was de overvloed aan Canadese biscuits die ze na de bevrijding kreeg. De magere spriet van veertien kwam kilo's aan, waarna ze tegen haar zin moeders vermaakte rokken aan moest.

Na het gymnasium weigerde ze van huis uit te studeren, zoals moeder wenste. Ze koos voor de opleiding verpleegster in het Onze-Lieve-Vrouwe Gasthuis in Amsterdam, waar ze geconfronteerd werd met de starheid van het katholieke geloof. Een onvoldoende voor godsdienst betekende geen examens in andere vakken. Het voelde als chantage.

De opleiding was verstoken van jongens. Veel van haar leeftijdsgenoten hadden al kinderen toen Julie haar diploma's behaalde. Er was voor haar dertigste een vriend, maar dat werd niets. Een periode van uitzichtloosheid volgde, het gevoel dat ze de huwelijksboot had gemist en nooit meer gelukkig kon worden.

Julie Feldbrugge begon haar carrière als verpleegster. Beeld
Julie Feldbrugge begon haar carrière als verpleegster.

Ze zou alleenstaand blijven. Na haar pensioen nam ze het initiatief voor de brochure 'Alleenstaan - een onderbelichte vorm van samenleven'. Daar bestonden geen reisgidsen of handleidingen voor. Het gemis van kinderen was voelbaar, maar klagen deed ze nooit. Ze had grote belangstelling voor haar uitdijende familie, en stond altijd klaar voor het geven van wijze raad.

Als 27-jarige ging ze werken in de Van der Hoevenkliniek in Utrecht, en bouwde tussen de terbeschikkinggestelden een imposante staat van dienst op in de forensische psychiatrie. Ze begon als psychiatrisch verpleegkundige, was werkzaam als directielid in de Pompe Kliniek in Nijmegen en keerde in Utrecht terug als hoofd onderzoek.

Op die weg ontwikkelde ze een "verschrikkelijke honger naar echte kennis". Julie wilde binnen de tbs-kliniek een lacune opvullen tussen verpleegkundigen (doeners) en maatschappelijk werkers (praters). Ze begon zonder afstudeerambitie in haar vrije tijd een studie sociologie. Tot een psycholoog haar er in een koffiepauze op wees dat ze als afgestudeerde interessantere banen kon krijgen.

Haar promotie als 55-jarige opende de deur naar andere banen. Julie Feldbrugge werd directielid en hoofd onderzoek in tbs-klinieken.  Beeld
Haar promotie als 55-jarige opende de deur naar andere banen. Julie Feldbrugge werd directielid en hoofd onderzoek in tbs-klinieken.

Verbeterbaarheid

Op haar 55ste promoveerde ze in aanwezigheid van een trotse vader op haar proefschrift 'De Bewogen Staf'. Ze was nieuwsgierig naar de achtergrond van mensen met tbs en wat met behandeling kon worden bereikt. "Hoe kun je voor mensen bij wie het leven doorgaans in de eerste levensfase al helemaal mis is geweest omstandigheden scheppen waarin ze af en toe en op den duur blijvend boven dat primitieve niveau kunnen uitstijgen?" Met haar observaties maakte ze twee kernpatronen zichtbaar: patiënten die zich afwenden van contact en patiënten die de behandelaar op het verkeerde been zetten. De begrippen 'geen contact' en 'misbruik van contact' kregen een plaats in de officiële diagnostiek.

Ook na haar pensioen in 1996 liet de tbs haar niet los. Uit ergernis over de toenemende hoeveelheid onbenul die rond ontsnapte tbs-patiënten van het tv-scherm spatte, schreef ze het boek 'Wat iedere Nederlander zou moeten weten over de tbs'.

"Ik geloof in de verbeterbaarheid van mensen en koester mijn optimisme", stelde ze. In het publieke klimaat waarin voor tbs-patiënten terugkeren in de samenleving steeds moeilijker werd, was het perspectief zoek. “Ex-gevangenen gaan veel vaker met even ernstige misdrijven in de fout dan tbs'ers. Daar kikt niemand over. Als je echt wilt voorkomen dat terbeschikkinggestelden buiten de kliniek een misdrijf plegen, moet je ze allemaal opsluiten en de sleutel weggooien. Dat is onmenselijk, want voor een grote groep heeft behandeling effect."

Modern geloof

In 2002 had ze haar 'interactieve' biografie 'Vonken uit de hemel/in gesprek met Teresa van Avila' voltooid. Voor Julie was de heilige Spaanse non een van de interessantste vrouwen die ooit hebben geleefd. Een vrouw met wie ze een sterke verwantschap voelde. Dat zag ze in 1987 in El Escorial alleen al in de "regelmatig, krachtig en met vaart geschreven tekst" op een handgeschreven bladzijde uit haar boek 'Kloosterstichtingen'.

Voor haar boek maakte ze een reis langs alle kloosters waar Teresa van Avila had geleefd. Haar oudste zus Marianne, die haar vaker op reizen en naar concerten vergezelde, mocht niet mee. Het was een studiereis, afleiding kon Julie niet gebruiken. Ze werd bij Teresa van Avila getroffen door haar belangstelling voor haar broers en zusje, de reizen die ze maakte, de kloosters die ze stichtte, de brieven die ze schreef aan kerkelijke autoriteiten en familie. Vooral de gezond-verstand-kant sprak Julie aan. Kortom, afgezien van de kloosters allemaal zaken die op haarzelf betrekking hadden.

null Beeld

Zoals ook het katholieke geloof, en haar keuze zich niet te conformeren aan een instituut dat 'een eeuw achterloopt'. Ze sloot zich aan bij het door politica Marga Klompé opgerichte Katholiek Vrouwendispuut, waarvoor ze een eigen huiskamerkring begon die al meer dan 50 jaar functioneert. Doel was vrouwen meer te betrekken bij politiek, maatschappij en kerk. Dat wilde ze ook bij de Mariënburgvereniging, in haar woorden "een moderne beweging voor katholieken die hechten aan hun geloof, maar niet van plan zijn hun verstand in te leveren bij Rome". Julie speelde ook een belangrijke rol in de totstandkoming van de Catharina Halkes leerstoel Religie en Gender aan de Radboud Universiteit in Nijmegen.

In 1986 baarde Julie opzien door bij haar proefschrift provocerende stellingen te poneren over 'chronische contactstoornissen' bij sommige gezagsdragers binnen de katholieke kerkgemeenschap. Omgaan met gezagsverhoudingen, daarmee was het bij de meeste bisschoppen "uiterst droevig gesteld. Het zijn doodgewoon slechte bestuurders die een managementcursus hard kunnen gebruiken."

Ze was niet optimistisch dat een open dialoog met bisschoppen ooit mogelijk zou zijn: "Mannen als Gijsen en Simonis hebben als het ware hun eigen verstand ingeleverd bij de paus", zei ze in 1986 in De Tijd. "Als die iets beslist, vraagt dit soort kerkleiders zich nooit af of het wel zinnig is. Nee, Rome heeft gesproken en daarmee is voor hen de kous af."

Julie was de laatste jaren alle contact met haar omgeving kwijt. Voor de uitvaart stond in de kantlijn van een door de familie gevonden krantenknipsel een wens geschreven over een vrouwelijke pastor, 'zo iemand'. Wies Sarot begeleidde haar afscheid.

Julie Theodora Theresia Maria Feldbrugge werd op 10 februari 1931 geboren in 's-Gravenhage en overleed op 16 oktober 2018 in Hei- en Boeicop.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl. Lees meer naschriften op trouw.nl/naschrift.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden