’Tatort’ is nationale cult

De persoonlijkheden van de commissarissen weerspiegelen ook de Duitse samenleving. De speurders zijn idolen van mannelijkheid of juist van vrouwelijkheid, van onaantastbaarheid of juist van kwetsbaarheid, van proletarische eenvoud of juist van intellectuele arrogantie. (Trouw) Beeld
De persoonlijkheden van de commissarissen weerspiegelen ook de Duitse samenleving. De speurders zijn idolen van mannelijkheid of juist van vrouwelijkheid, van onaantastbaarheid of juist van kwetsbaarheid, van proletarische eenvoud of juist van intellectuele arrogantie. (Trouw)

Veertig jaar geleden beleefde ’Tatort’ zijn eerste aflevering. Sindsdien is de misdaadserie niet meer weg te denken van de Duitse televisie. Want het gaat om meer dan misdaad. ’Tatort’ is een spiegel van de Duitse samenleving.

’Du bist nicht allein!’ Met die leus werft een Berlijns café gasten voor de zondagavond. ’Samen ’Tatort’ kijken op groot scherm!’ De politieserie ’Tatort’ is in Duitsland nationale cult. Iedere zondag om kwart over acht zendt de publieke omroep een nieuwe aflevering uit. Miljoenen Duitsers blijven ervoor thuis. Maar er zijn er ook die dan juist het café opzoeken.

Bijvoorbeeld café ’Jehlänger Jehlieber’ (’Hoe langer hoe liever’) in de Berlijnse wijk Lichtenberg. Een klassiek buurtcafé in een vriendelijke straat. Stipt op tijd nemen zo’n 25 jonge bezoekers voor het megascherm plaats. Onder hen ook Rosie, die elke zondag met haar hele vrouwenwoongroep naar het café trekt. „Leuk toch? Lekker commentaar leveren.”

’Tatort’ wordt afwisselend door verschillende teams in verschillende steden met verschillende hoofdcommissarissen gemaakt. Wie is de favoriete commissaris van Rosie’s woongroep? Het antwoord verrast niet. „Commissaris Lena Odenthal van Ludwigshafen!” De sportieve single Odenthal wordt gespeeld door Ulrike Folkerts, een van Duitslands bekendste lesbo’s.

Er zijn commissarissen in alle soorten en smaken. Vroeger waren het vooral stoere eenlingen, zoals de ook in Nederland bekende Schimansky (Götz George), die later een eigen serie kreeg. Tegenwoordig zijn het vooral duo’s, bij voorkeur een man en een vrouw. Dat geeft de scenarioschrijvers de kans om de speurders meer profiel te geven.

Een andere trend is de inzet van vrouwelijke hoofdcommissarissen. Odenthal behoorde tot de eersten. De vrouwelijke commissarissen blijken zeer geliefd bij het publiek. Inmiddels is bijna de helft van het aantal speurders vrouw. Dat verschilt nogal van de werkelijkheid, want daar is het aantal vrouwelijke hoofdcommissarissen precies nul.

De jongste trend is om gevierde theater- en filmacteurs over te halen om de commissarisrol op zich te nemen. Recent debuteerde het toneelbeest Martin Wuttke (Tatort-Leipzig) en binnenkort ook topactrice Nina Kunzendorf (Tatort-Frankfurt). Aanstaande zondag maakt Ulrich Tukur, bekend van de Hitler-film ’Der Untergang’, zijn debuut als Tatort-commissaris.

Die aflevering is tevens de jubileumuitzending. ’Tatort’ viert zijn veertigste verjaardag. In 1970 zond de publieke omroep de eerste aflevering uit, ’Taxi naar Leipzig’, een Duits-Duitse moordgeschiedenis midden in de Koude Oorlog. Het was meteen een groot succes. Sindsdien zweefde het aantal kijkers steeds tussen de vijf en tien miljoen.

Wat ’Tatort’ in Duitsland zo populair maakt, is dat de afleveringen vaak direct aanknopen bij actuele thema’s. De serie is een spiegel van de Duitse samenleving. Alles komt aan de orde: corruptie, milieuschandalen, migranten, racisme, homoseksualiteit, sekten, kindermisbruik, euthanasie, neonazisme, extreem-rechts, extreem-links – in ’Tatort’ is niets taboe.

Wat opvalt is dat de uiteindelijke dader meestal geen maatschappelijk of politiek motief heeft maar een privémotief, zoals liefde, geld of wraak. Zo ontwijken de scenarioschrijvers een politieke stellingname.

Maar soms is het aanroeren van een kwestie al reden tot commotie. Eind 2007 demonstreerden in Keulen 30.000 Alevieten tegen een aflevering van ’Tatort’ over eerwraak.

’Tatort’ is niet alleen een spiegel van de Duitse samenleving, de serie is ook een caleidoscoop van landschap en architectuur in Duitsland. Buitenopnamen tonen vaak de esthetische kanten van op het eerste oog troosteloze settings: industriële ruïnes, achterbuurten. buitenwijken, havengebieden, kantoorwoestijnen, graffitilandschappen, bruinkoolafgravingen.

Ook de persoonlijkheden van de commissarissen weerspiegelen de samenleving. De speurders zijn idolen van mannelijkheid of juist van vrouwelijkheid, van onaantastbaarheid of juist van kwetsbaarheid, van proletarische eenvoud of juist van intellectuele arrogantie. Duitsers kunnen eindeloos discussiëren over wie hun favoriete Tatort-commissaris is en waarom.

Voor acteurs is de rol van commissaris het hoogste wat er in het televisievak te bereiken valt. Ze zijn van nationale roem verzekerd. De hoogste roem bereikte Peter Sodann, de Colombo-achtige rechercheur in Tatort-Leipzig. Verleden jaar werd de vroegere DDR-cabaretier door de Linkspartij voorgedragen voor het ambt van bondspresident. Ook die rol speelde hij goed.

Tatort-Leipzig is overigens de enige ’Tatort’ die in de voormalige DDR speelt. Dat heeft een simpele reden. Toen in 1970 de West-Duitse omroep met ’Tatort’ begon en meteen veel succes had, besloot de DDR-staatstelevisie een eigen politieserie te starten. Dat werd ’Polizeiruf 110’, een kalme variant van ’Tatort’, want het socialisme kende zogenaamd veel minder misdaad.

Na de val van de Muur verdween ’Polizeiruf’ van het scherm, wat tot veel protesten leidde. Al snel kwam de serie terug, nog steeds minder heftig dan ’Tatort’ en met meer psychologie en meer ruimte voor het acteren. Maar inmiddels zijn de verschillen tussen ’Tatort’ en ’Polizeiruf’ kleiner geworden. Ageren en acteren zijn in beide series in evenwicht.

In de ’Volksbar’ in de Berlijnse wijk Prenzlauerberg kijken op deze avond zo’n vijftig toeschouwers naar de nieuwe Tatort-Berlijn. Gezeten in een ratjetoe aan leunstoelen babbelt het publiek er luid op los, tot de tonen van de nu al meer dan dertig jaar oude Tatort-intro weerklinken. Vanaf dat moment geldt de aandacht uitsluitend het maxischerm.

Het is een rustige aflevering dit keer, met een vernuftig plot, geënt op Hitchcocks thriller ’Rear Window’. Veel instemmend gemompel bij typisch Berlijnse dialogen. Sterke oneliners worden hardop herhaald. Plotselinge wendingen ontlokken gesis.

Na afloop gaan de mensen stil uiteen. „Du bist wieder allein!”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden