Tatoeages zetten in trek bij de chic en de crimineel, maar lang taboe bij de middenklasse.

' Nee, zelf heeft hij geen tatoeage, zelfs geen kleintje. Maar hij schreef wel een boek over ' De wereld van tatoeage', het resultaat van een onderzoek waar hij zo'n acht jaar mee bezig is geweest, dat hem een relatie kostte en de peilloze diepten van een financiële crisis deed aanschouwen.

Op de laatste tattooconventie in Amsterdam, waar Maarten Hesselt van Dinter zijn boek presenteerde, was hij vermoedelijk de enige aanwezige zonder”, maar je hoeft geen ervaringsdeskundige te zijn om een onderzoek te doen naar het gebruik van het tatoeëren. Je hoeft er zelfs geen antropoloog voor te zijn ” althans, dat dacht hij eventjes, toen hij zich ging interesseren voor tatoeages. Hoe kwam dat eigenlijk?

Hesselt: ” Ik ben opgeleid als econometrist en had een bedrijf voor multimedia. Ik maakte interactieve cd-i's, bijvoorbeeld van ' Monty Python'. Op het filmfestival Utrecht, in 1997, kreeg ik een cd-award voor mijn cd-i's. Toen wilde ik wat anders maken, en dacht aan tatoeages. Zo kwam ik in het Tattoo Museum van Henk Schiffmacher terecht.

Op basis daarvan heb ik een cdrom gemaakt met moderne tatoeages ” de cd-i was inmiddels geschiedenis ” die nog steeds goed verkocht wordt. De tribale tatoeages gingen me steeds meer interesseren, ik wilde meer onderzoek doen, want tatoeages bleken niet alleen in de Pacific, zoals veel mensen denken, voor te komen maar in de hele wereld, inclusief Europa” In 1999 publiceerde Hesselt een klein boekje met gele kaft bij Peppin Press, Tribal Tattoo Design, dat een compilatie laat zien van tribale tatoeages uit de hele wereld. Dit fraaie werkje, een plezierig kijkboek, verkocht zo goed (40 000 exemplaren wereldwijd), dat hij zijn bedrijf kon verkopen, bij Philips Design ging werken en ondertussen aan zijn boek begon te schrijven.

Hesselt: ” Al snel kwam ik mijn beperkingen tegen. Het schrijven bleek moeilijker dan ik gedacht had, en ik vond het lastig om verbanden te leggen. Ik miste een theoretische en culturele achtergrond en ben daarom culturele antropologie gaan studeren. Dat was een eye-opener; bij elk college kon ik wel een relatie leggen met tatoeages” Het boek is een aanvulling op reeds bestaande literatuur, omdat het ook Afrika, Europa en Zuid-Amerika behandelt ” werelddelen die in de meeste boeken over tatoeages niet voorkomen. Bovendien heeft hij ernaar gestreefd om van elke cultuur een foto of prent op te nemen, waardoor het boek prettig leesbaar is: ” Dat was een enorm werk. Ik heb musea, archieven en fotografen benaderd, zoals de Duitse antropologe Maria Fisch, die de 90 al gepasseerd is en ergens in Namibië woont. Zij had in de jaren zestig prachtige zwart-witfoto's gemaakt van de Bosjesmannen en was zo vriendelijk om ze te laten gebruiken. En de unieke foto van een Danakil-vrouw uit Ethiopië van rond 1970 waar ik heel veel moeite voor heb gedaan om hem te mogen afbeelden” Het onderzoek werd in archieven en bibliotheken over de hele wereld gedaan en bleef hoofdzakelijk beperkt tot literatuurstudie. Weliswaar sprak Hesselt wel met enkele ervaringsdeskundigen, zoals een inwoner van de Cookeilanden, maar ” dat is orale geschiedenis, en zo'n verhaal verandert bij de overlevering van generatie op generatie”. Interessanter waren de ooggetuigenverslagen van ontdekkingsreizigers en onderzoekers als Cook, Abel Tasman, Charles Darwin. ” Zij beschreven wat ze zagen, ze spraken de taal niet. Pas eind 19de eeuw gingen antropologen, zoals de Nederlandse pionier A. W. Nieuwenhuis en de Duitsers, op onderzoek. Zij vroegen echt door. Ik heb teksten in vele talen geraadpleegd ” Engelse, Italiaanse, Franse, Japanse, Spaanse, Portugese en zelfs Arabische.

Het boek van arts-onderzoeker Nieuwenhuis over Borneo uit 1900 is prachtig. Borneo werd pas heel laat opengelegd. Het stond bekend vanwege het kannibalisme, dus daar waagden de blanken zich lange tijd niet. Net als de Solomoneilanden ” dat waren enge gebieden, jungle, oerwouden. Gelukkig maar, want dat zijn de weinige plekken op aarde waar nog steeds een tatoeagecultuur bestaat. Op Borneo verzamelden mannen tatoeages van bevriende stammen. Als ze daar op bezoek gingen kregen ze een tatoeage of namen ze een houtblokje mee als patroon om thuis te tatoeëren” Stempels met naalden erin zijn uit 9de-eeuws China bekend, maar de tatoeagecultuur is daar al snel uitgestorven. Hesselt: ” Ze hadden daar prachtige full body tatoeages met landschappen en draken. In de 19de eeuw onder invloed van het confucianisme is het daar uitgestorven en zelfs een taboe geworden. Wat je van je ouders gekregen hebt, mag je niet verminken.

Maar de tatoeagecultuur werd overgenomen in Japan, waar het overigens ook niet echt geaccepteerd is hoewel het zich daar wel tot een echte kunstvorm heeft ontwikkeld met hele kleurrijke voorstellingen. Officieel is het nog steeds verboden, maar toeristen mochten wel getatoeëerd worden. Koningen en rijke adel gingen naar Japan en lieten zich daar tatoeëren, je kon niet zonder zo'n souvenir thuiskomen.

Tegelijkertijd is het ook een symbool van de criminaliteit geworden. De maffia ontstond eind 18e eeuw in Tokio en als pijnlijk bewijs van je trouw liet je een paar symbolen zetten. In Amerikaanse gevangenissen is ook iedereen getatoeëerd; het is een groepscode. Het is interessant om te zien dat ook historisch gezien in Europa de tatoeage van de lagere klasse was, zeelui, prostituees, criminelen, terwijl de adel ermee flirtte. Stalin, Churchill, Mountbatten, Roosevelt en ook prins Bernhard hadden een tatoeage.

Maar de sterk bepalende middenklasse in de maatschappij heeft zich er altijd verre van gehouden. Zij keken erop neer, en dit was de maatschappelijke klasse waaruit ook de onderzoekers voortkwamen. Zij hebben het lang als iets primitiefs beschouwd, een tijdverdrijf van primitieve stammen. Later kwam het inzicht dat tatoeages etnologisch veel betekenis hebben. Een tatoeage betekent dat je iets hebt doorgemaakt, iets hebt afgerond, een kop hebt gesneld, het is vaak een afsluiting, bewijs van een initiatieritueel” Er zijn ook andere redenen voor tatoeages: ” De plaats van een tattoo is heel bepalend. Op de Cookeilanden bijvoorbeeld en bij de Maori zijn gezichtstatoeages krijgshaftig en intimiderend, maar in de hele Pacific en Micronesië zijn juist de gezichten niet getatoeëerd, omdat alleen de goden dat hadden. Op de Marshalleilanden kreeg alleen het stamhoofd een gezichtstatoeage” Waar de tatoeage zijn oorsprong vond is onduidelijk en ook over hoe het gebruik ontstaan is, is niets bekend. Was het inderdaad verveling, had het eerst een godsdienstige (het kwaad afweren) of een medicinale betekenis? De ijsmummie ützi, die 3500 jaar geleden de dood vond op de grens van Oostenrijk en Italië, heeft enkele streeptatoeages die wijzen op een medicinale functie.

In het boek van Hesselt is een kaart van Europa opgenomen, waarop te zien is hoe de tatoeages zich verspreid hebben vanuit het oosten (Siberië en Azië) en het zuiden (via de kruis-en pelgrimstochten in de middeleeuwen), naar het westen van Europa. Hesselt: ” De zigeuners en Berberstammen in het Midden-Oosten speelden een rol hierbij, maar al eerder in de geschiedenis hadden de Grieken het gebruik van de Perzen overgenomen om slaven (en bij de Romeinen ook soldaten en christenen) te tatoeëren”. Deze onvrijwillige vorm van tatoeëren noemen we eerder brandmerken en daar heeft zelfs de jongste Europese geschiedenis nog een staaltje van getoond. Het kenmerkt de zorgvuldigheid van de auteur dat hij ook dit onderdeel niet onderbelicht laat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden