Tarzan wil in de wildernis blijven

filmhistorie | De nieuwste Tarzan-film 'The legend of Tarzan' zegt veel over de veranderde verhouding tussen mens en natuur. 'We hebben een wildernis nodig.'

Hoewel hij strak in het pak gestoken is, zijn thee drinkt met zijn pink omhoog en erop staat dat hij bij zijn adellijke titel wordt genoemd, heeft lord John Clayton III het moeilijk in de beschaafde wereld. Hij probeert mee te komen en dat lukt hem op zich prima, maar het gaat niet van harte. De stad is geenszins zijn natuurlijke habitat. Waar hij wel thuishoort? In de wildernis, uiteraard.

In de nieuwe Tarzan-film 'The legend of Tarzan' laat John Clayton zich door een Amerikaanse gezant overhalen om samen af te reizen naar Congo. Dat is hoognodig, want het Belgische koloniale regime is bezig om in het geheim de stammen van dat immense gebied te werk te stellen als slaven. Op deze manier wil de koloniale bestuurder ter plekke het Belgische kroondomein weer winstgevend maken, in het gevlij komen bij monarch Leopold II en zichzelf uiteindelijk kronen als de facto onderkoning van Congo. Wie anders dan Tarzan is de aangewezen persoon om een einde te maken aan al dit onrecht?

Hoewel deze filmvertelling een heel nieuwe draai geeft aan het originele verhaal, zijn de hoofdingrediënten goeddeels dezelfde. Zo blijft Jane een begeerlijke dame die haast onnatuurlijke krachten losmaakt in Tarzan, en sneuvelt een groot deel van de inheemse bevolking. En ook dit verhaal speelt met de klassieke tegenstelling tussen cultuur en natuur, net zoals Edgar Rice Burroughs dat deed in zijn eerste boek over Tarzan uit 1912.

Maar er is ook iets veranderd in de verhaallijn, en dat heeft juist met die tegenstelling cultuur-natuur te maken. "In het boek van Rice Burroughs keert Tarzan uiteindelijk terug naar de geciviliseerde mensenwereld", zegt Cambridge hoogleraar David Whitley, die onderzoek deed naar de rol die natuur speelt in Disneyfilms. "Dat was toen de enig denkbare optie om het verhaal mee te eindigen. In latere films is dat steeds weer hetzelfde: Tarzan gaat terug naar de beschaving."

Omslag

Maar aan het einde van de jaren negentig veranderde dat, vertelt Whitley. "In de Disneyfilm uit 1999 kiest Tarzan ervoor om bij de apen te blijven", zegt Whitley. En ook in de nieuwste Tarzan-film keert Tarzan uiteindelijk niet terug naar de beschaafde wereld, maar blijft hij in de wildernis achter met zijn vrouw Jane. Een volledig zelfgekozen lot overigens, dat beide personages duidelijk vervult met geluk.

Die verandering in het plot heeft volgens Whitley te maken met het veranderde beeld van de natuur. En dat, zegt hij, heeft alles te maken met onze veranderde verhouding tot de wildernis.

Om die verandering bloot te leggen, moeten we eerst definiëren wat echte natuur precies is, zegt bioloog en filosoof Matthijs Schouten, als hoogleraar verbonden aan de Universiteit Wageningen. "In de oudheid stond natuur voor alles wat spontaan ontstaat en uit zichzelf groeit en ontwikkelt. Alles wat de mens daarentegen beïnvloedt, maakt en vormt, zag men in die tijd als cultuur", legt Schouten uit. "De betekenis van die tegenstelling is in de loop van de eeuwen behoorlijk veranderd, maar de tegenstelling zelf is altijd blijven bestaan. Zo vormt ze de basis voor ons hedendaagse begrip van wat natuur is en onlosmakelijk dus ook voor hoe wij ons verhouden tot die wildernis.

"Als je uitgaat van de klassieke definitie van natuur als 'datgene waar de mens geen enkele invloed op heeft uitgeoefend', dan moet je concluderen dat er vandaag de dag geen natuur meer is", zegt Schouten. "Want er is geen enkele plek op aarde waar de mensheid geen invloed op heeft gehad. We leven nu in het Antropoceen, het geologische tijdperk waarin de mens zijn stempel op een onuitwisbare manier drukt op de aarde, en daarmee ook op die onaangeraakte natuur. De wildernis behoort daarmee tot het verleden."

Het idee dat er een einde is gekomen aan de wildernis, heeft iets beangstigends, aldus Schouten. "Wij hebben die wildernis nodig, als tegenhanger van ons eigen domein, de cultuur. We moeten ons tot iets kunnen verhouden. De komst van het Antropoceen is daardoor beangstigend. Hoe bepalen wij onze eigen plek, zonder het domein van de wildernis? Wat zal er nog meer verdwijnen?"

In die angst ligt volgens Schouten ook een verklaring voor het grote aantal nieuwsberichten over nieuwe planeten en zonnestelsels, met misschien wel een leefbare planeet zoals de aarde ertussen. "Het heelal is onze nieuwe wildernis. Nog maar een paar mensen hebben een voet op de maan gezet. De ruimte is dus nog wel autonoom en onaanraakbaar."

Whitley ziet de angst die Schouten benoemt terug in de nieuwe Tarzan-film. "De Disney-versie van Tarzan uit 1999 is erg speels en veilig, vergeleken met deze nieuwe film. 'The legend of Tarzan' is veel donkerder. Dat past bij het besef dat het niet de goede kant op gaat met onze aarde - met name klimaatverandering en het uitsterven van diersoorten spelen daar ontegenzeggelijk een rol in."

"Alle wildernissen worden tegenwoordig onderhouden", zegt ook Erik de Jong, die als Artis-hoogleraar verbonden is aan de Universiteit van Amsterdam. "Kijk naar de Oostvaardersplassen. Daar is weliswaar een mooie film over verschenen, maar daarop zie je niet de spoorlijn die dwars door die natuur loopt. Of dat die plassen in een sterk verstedelijkt gebied liggen. Blijft allemaal buiten beeld.

"Zo'n film zegt daarmee natuurlijk niets over de natuur zelf, maar alles over hoe wij die natuur zien. Het is een constructie waaruit je kunt afleiden wat wij ideaal vinden. Het is prachtig om die paarden zo van dichtbij te zien in galop, maar er rijdt wel een auto naast met een camera op het dak. Het is eigenlijk te zot voor woorden. Maar wij hebben behoefte aan dat soort beelden. Dat weten Disney en Warner Bros ook."

Die behoefte voert De Jong terug op onze christelijke cultuur. "Daar ligt een heel sterk idee in besloten, dat er ooit een harmonisch samenzijn was tussen mens en natuur. Eigenlijk zit er in The Legend of Tarzan een hervertelling van het bijbelse verhaal over Adam en Eva. De jungle staat daarbij voor het aardse paradijs - het is een plek waar alles in balans is. In vorige films kregen Tarzan en Jane de kennis over goed en kwaad en moesten weg uit het paradijs. Maar in deze film hoeft dat niet. Tarzan en Jane kunnen nu in deze utopische wereld blijven. In deze chaotische tijd met al zijn geweld en onzekerheid is er veel behoefte aan zo'n droombeeld", aldus De Jong.

Rentmeester

"Tarzan is in dat beeld de rentmeester. Hij heeft zorg voor alles wat aanwezig is in die wildernis." Daarom knuffelt hij ook met leeuwen en heeft hij indringend oogcontact met olifanten. Hij kent alle dieren in dat paradijs. Dat verklaart volgens De Jong ook waarom Tarzan niet weggaat aan het einde van de film. "Tarzan bewaakt het fragiele evenwicht in die kunstmatige natuur. De wildernis kan niet zonder hem en hij niet zonder de wildernis. Net zoals dat vandaag de dag voor ons geldt.

Alexander Skarsgård speelt Tarzan in 'The Legend of Tarzan'.

'Alle wilder-nissen worden tegenwoordig onderhouden. Kijk naar de Oostvaarders-plassen.'

'Hoe bepalen wij onze eigen plek, zonder het domein van de wildernis? Wat zal er nog meer verdwijnen?'

Film-Tarzan Johnny Weissmuller en Maureen O'Sullivan als Jane, de eerste vrouw die hij ooit zag, met chimpansee Cheetah, in 'Tarzan the Ape Man' (1932). foto ap

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden