Tango-zanger / Balsem voor de ziel

Pjotr Lesjenko is ongekend populair. Al voor de tweede wereldoorlog zong hij over het Russische leven, over de liefde, over de ziel. Overal in Europa was hij bekend. Maar uiteindelijk kwam hij in de klauwen van Stalins trawanten KGB terecht. Hij overleefde het niet. Een relaas aan de hand van KGB-dossiers.

door Hans Olink

De eigenaar van de Berlijnse wereldmuziekwinkel Oriente kan het zich goed herinneren. Een jaar of vijf geleden kwam er een jonge Rus zijn winkel onder de S-Bahn bij de Savignyplatz binnenlopen. Nonchalant plantte hij een stapel platen op de toonbank. Hij wilde de eigenaar spreken, zei hij. Toen deze verscheen maakte hij in gebrekkig Duits duidelijk dat hij zijn verzameling wilde verkopen. De eigenaar keek verwonderd. ,,Het gebeurt wel vaker dat er mensen met oude platen langskomen. Maar van Lesjenko had ik nog nooit gehoord.''

Op aandringen van de Rus legde hij een plaat op de draaitafel. ,,Na de eerste klanken wist ik dat het iets bijzonders was. De muziek raakte een snaar.'' Toen hij een paar nummers had gehoord, wist hij voldoende en deed hij een bod. De Russische emigrant hapte, incasseerde zijn Duitse Marken en verliet de winkel om nooit meer terug te keren.

Eenmaal thuis beluisterde de muziekverkoper de hele verzameling. Hij wist dat hij goud in handen had en ging zich verdiepen in de achtergrond van Pjotr Lesjenko. Hij ontdekte dat sommige van zijn platen in 1931 waren opgenomen in Charlottenburg. De Russische tangozanger had er waarschijnlijk opgetreden en van de gelegenheid gebruik gemaakt een studio aan te doen. Lesjenko moet er met open armen zijn ontvangen. Niet voor niets heette de wijk Charlottengrad vanwege het grote aantal Russen dat er sinds de Russische revolutie was neergestreken.

Lesjenko zwierf heel Europa rond, van café naar bioscoop, van variététheater naar café-chantant. Met zang en dans, zichzelf begeleidend op de gitaar was hij al tijdens zijn leven een legende. De eigenaar van de muziekwinkel draalde niet langer. Hij gaf Lesjenko's tango's, lyrische liederen en foxtrots op cd uit. Inmiddels zijn er tienduizenden verkocht. Lesjenko is een topper in het genre van de wereldmuziek, zijn specialisatie.

In Moskou droom ik mee met de bezoekers van het huis van de architectuur. De tango's vullen de bomvolle concertzaal van dit monumentale Sovjetgebouw. Niet alleen ouderen maar ook opvallend veel twintigers en dertigers neurieën mee. Ze kennen de teksten vrijwel uit hun hoofd. Lesjenko leeft weer als vanouds sinds zijn muziek openlijk mag worden verkocht. Het is een van de vele concerten die in de Russische hoofdstad worden georganiseerd, ter nagedachtenis van tangozanger Pjotr Lesjenko.

,,Het is balsem voor de ziel'', zegt Olga Petrogova, muziekrecensente en gedoodverfde biografe van Pjotr Lesjenko. Later in haar Moskouse woning vertelt Olga over haar fascinatie. ,,Hij zong over het Russische leven, over de liefde, over vriendschap, maar eigenlijk over de Russische ziel.'' Terwijl ze foto's van haar idool toont ontrolt zich zijn dramatische leven.

In 1898 geboren in het Russische dorpje Jesajevo, niet ver van Odessa, trok hij als negenjarige jongen samen met zijn stiefvader naar Chisinau, de hoofdstad van het Russische Bessarabië (nu hoofdstad van Moldavië). De koorleider van het plaatselijke kerkkoor ontdekte zijn talent en wist een plaats op de muziekschool voor hem te arrangeren.

In het KGB-dossier dat Olga Petrogova wist te bemachtigen staat genoteerd dat hij in 1915 in het zevende Don Kozakken-regiment moest dienen. Aan het Roemeense front raakte hij in augustus 1917 ernstig gewond en moest worden opgenomen in het ziekenhuis van Chisinau. In dat jaar voltrok zich een omwenteling die de wereld nog decennialang in zijn greep zou houden. De eerste wereldoorlog ging naadloos over in de revolutie, die zich vanuit Petrograd (Sint-Petersburg) over het land verspreidde. De leiders van Bessarabië roken hun kans en riepen een zelfstandige staat uit. Lang duurde die onafhankelijkheid niet.

Toen Lesjenko in januari 1918 het ziekenhuis mocht verlaten bleken Roemeense troepen het omstreden gebied te hebben bezet. Van de ene op de andere dag werd hij Roemeens staatsburger. De banden met zijn Russische wortels waren afgesneden. Het was een speling van het lot dat hem de rest van zijn leven parten zou spelen. Toch bleef hij de Russische taal trouw. Eenmaal hersteld pakte hij de draad weer op en bleef Russisch zingen. Als zanger in het kerkkoor, later in een soldatenkoor en uiteindelijk als leider van het zangkoor van de opera van Chisinau.

Zijn ster rees. Een impressario uit Boekarest contracteerde hem en nog geen jaar later trad Lesjenko met een door hem gevormde dansgroep op in het Alhambratheater van de Roemeense hoofdstad. Jarenlang maakte hij daar furore totdat het buitenland lonkte. Hij vormde een kwartet waarmee hij neerstreek in Parijs. Het is dan 1925. Terwijl hij optrad in bioscopen en restaurants werd hij verliefd op de Letse zangeres Zinaïda, die ook in Parijs optrad. Hij verliet zijn groep en vormde samen met haar een duo. Hij speelde gitaar, zij danste.

Zijn echte doorbraak kwam in het Letse Riga. Bij toeval. Op een avond in het voorjaar van 1930 trad hij daar op in een club van Russische emigranten. Zonder de zwangere Zinaïda. Op verzoek van een toeschouwer zong hij zigeunerliederen. Hij wist het publiek te raken met muziek die allen kenden uit hun jeugd, uit de tijd vóór de revolutie.

Lesjenko brak nu samen met zijn partner echt door en toen een impressario een contract voor optredens in het Turkse Adana aanbood lieten ze deze kans niet glippen. In de Turkse kustplaats aangekomen bleek de schouwburg echter afgebrand. Nieuwe contracten volgden elkaar in hoog tempo op. Damascus, Aleppo, Athene, Thessaloniki, Constantinopel. En terug in Boekarest liep het spoor naar Riga, Chisinau, Ljubljana, Wenen, Londen, Berlijn. Plaatopnames voor Parlophone en Columbia waren het resultaat.

Als hij niet op toernee was trad hij met Zinaïda op in zijn in 1935 gekochte restaurant in Boekarest, het 'Maxim van het Oosten'. Dit duurde totdat de tweede wereldoorlog uitbrak. Lesjenko kreeg een oproep voor het Roemeense leger. Hij deed of zijn neus bloedde. Ook een tweede oproep negeerde hij. Dat verhinderde hem niet om in mei 1942 op uitnodiging van de directeur van de plaatselijke opera naar Odessa te reizen voor een reeks concerten. De Russische stad aan de Zwarte Zee was in het kielzog van de bevriende Duitsers inmiddels veroverd door Roemeense troepen. Bij een optreden ontmoette hij de achttienjarige zangeres Vera Georgievna die zichzelf in het voorprogramma begeleidde op de accordeon.

De 42-jarige Lesjenko werd op slag verliefd op Vera. Vier maanden later traden ze in het huwelijk. Hij had er alles voor over om in Odessa te blijven, een derde oproep voor het Roemeense leger legde hij wederom naast zich neer. Waarschijnlijk vanwege zijn goede relaties -KGB-verhoren reppen daar niet over- wist hij zijn verblijf in Odessa zeker te stellen. Toen hij in maart 1943 weer een oproep kreeg wist hij een militaire arts zo ver te krijgen hem voor een gefingeerde blindedarmoperatie op te laten nemen. Zo wist hij wederom een gang naar het front te vermijden.

Maar enkele weken later viel het doek. Lesjenko moest op transport naar Kertsch op de Krim om zich te melden bij zijn onderdeel. Maar hij had geluk. Hij mocht zijn muzikale talenten inzetten ten bate van de troepen. Samen met Vera ging hij op concertreis. Zijn tangonummer 'Blauwe Ogen' (Glubi Rasa) werd een fronthit. Maar ook met zijn foxtrots, zigeunerliederen en lyriek kon hij zich verheugen in een warme belangstelling van de Roemeense soldaten.

,,Nee nooit'', antwoordde hij op de vraag van de KGB'er of hij liederen van anti-Sovjetaard had gezongen. ,,En waarmee heeft u uw moederland verraden'', vroeg de ondervrager hem vervolgens. Weinig schuldbewust verklaarde Lesjenko dat hij de Russische familie van Vera uit Odessa had gehaald. Haar vader was officier in het Rode Leger en het gezin liep het risico naar Duitsland te worden afgevoerd. Samen met Vera, haar moeder en haar twee broers zocht hij zijn heil in Boekarest.

Hij liet zich scheiden van zijn eerste vrouw Zinaïda. Zijn café-restaurant 'Lesjenko' liet hij aan haar na. Met Vera begon hij een nieuw restaurant dat door een bombardement van de Britten zwaar werd beschadigd. Maar ongebroken bouwde hij aan het herstel en toen de soldaten van het Rode Leger in 1944 Boekarest binnenmarcheerden werd het café-chantant het mekka van de sovjetsoldaten. Eindelijk konden ze de legende in levende lijve aanschouwen.

Ook maarschalk Boelganin, beroemd vanwege zijn leidende rol in de overwinning op de Duitse troepen, mocht hij tot zijn gehoor rekenen. De legeraanvoerder werd zijn beschermer. En dat had hij wel nodig met zijn omstreden verleden. Maar toen de maarschalk door Stalin werd teruggeroepen naar Moskou was het met Lesjenko's geluk gedaan. In de pauze van een optreden werd hij gearresteerd in de kleedkamer. Vera werd gedwongen het optreden voort te zetten, zonder te mogen melden dat haar man was opgepakt. Hoe ze haar publiek in de waan liet dat er niets aan de hand was, staat niet in het KGB-verhoor vermeld.

Pas een half jaar na zijn arrestatie mocht ze hem bezoeken in het kamp, zo'n zestig kilometer buiten Boekarest. Hij was sterk vermagerd en zijn vingers waren gebroken zag ze. Onder toezicht van de bewaker was een persoonlijk gesprek nauwelijks mogelijk en depressief keerde Vera terug naar de stad. Een half jaar later, op 8 juni 1952, werd ook zij gearresteerd. Ze werd overgebracht naar een gevangenis in Konstanza en niet lang daarna overgedragen aan de KGB.

'Tschto mne gore' schalt door de werkkamer van Olga Perogova. Het is haar lievelingslied, gaat over het lot waaraan niemand ontkomt. 'En als er ook voor ons geen liefde bestaat - dan leven we zonder. Wat betekent ons leed? Wat betekent het toch. Het leven is een zee, wij moeten hem leegdrinken tot op de bodem. Later we liever het glas wijn nog eenmaal heffen...!'

Lesjenko was de bekendste Russische zanger van de emigratie, volgens Perogova. ,,Hij mocht zijn moederland niet bezoeken, was persona non grata. Daarom werd zijn muziek die officieel niet mocht worden geperst, smokkelwaar. Uit het Westen werden zijn platen de Sovjet-Unie binnengesmokkeld. Zelfs door partijbonzen, de enigen die mochten reizen. Onder de kleding of in de dubbele bodem van een koffer passeerden de röntgenplaten de grens en werden voor extreem hoge prijzen verkocht.'

,,Het is mij nog altijd een raadsel'', mijmert ze. ,,Waarom werd hij van hoogverraad beschuldigd, hij hield van zijn moederland. Zijn muziek helpt de Russische ziel te begrijpen, en helpt jou te zuiveren. Daarom is hij zo mateloos populair in Rusland.'' Zo werd Lesjenko een legende.

Lesjenko's weduwe Vera woont in Moskou. Als ik zeg dat ik haar wil spreken aarzelt Olga. ,,Vera is gefrustreerd, wil eigenlijk niemand meer zien, behalve mij.'' Ik dring aan. ,,Ze is aan de drank'', zegt ze nu. Ze stelt me gerust. ,,Ik heb haar KGB-dossier.''

Het dossier is ontluisterend. Vera werd evenals haar man beschuldigd van hoogverraad omdat ze tijdens de oorlog met Lesjenko naar Boekarest vluchtte. ,,Ik heb daaraan niet gedacht'', antwoordde ze haar KGB-ondervrager. ,,Ik dacht aan mijn familie'', voegde ze er aan toe.

,,Waarom bent u na de oorlog niet naar de Sovjet-unie teruggekeerd?''. ,,Omdat ik met Lesjenko was getrouwd.'' Het antwoord was even simpel als authentiek.

Toch kreeg Vera de doodstraf opgelegd. Een straf die na de uitspraak van de militaire rechter werd omgezet in levenslang in een kamp niet ver van het Siberische Irkoetsk. Een jaar na de dood van Stalin kwam ze zoals veel andere politieke gevangenen vrij. Eenmaal in vrijheid hoorde ze dat haar geliefde Lesjenko was overleden.

Afgesneden van haar familie -haar vader stond als officier van het Rode Leger achter haar straf- begon ze een nieuw leven. Ze vond troost bij een impressario van Mosconcert die ze in het kamp had leren kennen. Maar optreden in Moskou mocht ze niet. Slechts aan haar tweede man was het te danken dat ze nog op mocht treden in de provincie en in haar levensonderhoud kon voorzien. Maar met de carrière van Vera werd het nooit meer wat. Haar liefde voor Lesjenko die pas in de jaren negentig, na de val van het Sovjet-imperium, weer salonfühig werd, was haar noodlottig geworden. En nu leeft ze in armoede in Moskou, 79 jaar oud. Op een verscheurde maar gereconstrueerde foto uit het KGB-archief zie ik hoe mooi ze was. Een verscheurde foto, een verscheurd leven.

In een Moskouse buitenwijk woont Alla Bajanova. Een tv-journaliste zette me op haar spoor. Ze zou Lesjenko hebben gekend, zei ze. Bajanova trad in de jaren dertig en veertig op met Lesjenko. ,,Het was de tijd dat hij met Zinaïda optrad. Zij danste en ik zong totdat Lesjenko het podium betrad.'' Ze vertelt hoe Lesjenko verdween en pas aan het einde van de oorlog met Vera in Boekarest terugkeerde. ,,Met Zinaïda had hij een restaurant. Maar door de scheiding was hij dat kwijtgeraakt. Maar het deerde hem niet. Op een avond, het was in 1944 geloof ik, verscheen hij plotseling met Vera in zijn voormalige café-restaurant. Het was een provocatie. Er natuurlijk ontstond er een enorme scène. Ik was er getuige van. Het resultaat was dat Lesjenko met de staart tussen zijn benen het restaurant verliet.''

Later als ik Olga vertel dat ik Bajanova heb gesproken, laat ze me een pagina uit het KGB-archief zien. Het is ontluisterend. In een verhoor verklaart Bajanova dat Lesjenko met de Roemenen heeft gecollaboreerd en na de oorlog voor het Rode Leger optrad alsof zijn neus bloedde. Veel wil Perogova er niet over kwijt. Maar dat Lesjenko, haar idool, door deze verklaring is geschaad staat buiten kijf. En dat zal ze Bajanova nooit vergeven.

Perogova heeft er genoeg van. Slechts de muziek van Lesjenko kan ze nog verdragen. En die sluit nu naadloos aan bij haar weemoedige stemming.

'Ik word gekweld door treurige gedachten

die mijn rust verstoren

mijn geluk is verdwenen, wij zijn gescheiden

Geen sprookjesachtige nachten meer

Ga niet weg, blijf nog bij me, slechts een ogenblik

Ga niet weg, zonder jou is de wereld wreed

Om jou weer te winnen, zal ik dag en nacht huilen

Begrijp mijn verdriet - ga niet weg.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden