Tango met het getij

Het landschap van De Zeevang is sinds de middeleeuwen maar weinig veranderd. Behalve de zee dan: die drong zich op en trok zich terug. De zeedijk bewoog dapper mee.

Wie voor het eerst kennismaakt met de Noord-Hollandse polder De Zeevang komt in een voor Nederlandse begrippen zeldzame leegte terecht. Zover je kunt kijken zie je graslanden, door brede sloten in lange stroken verdeeld. En overal grazen er bontgevlekte koeien. Dit is al eeuwenlang het land van boter en kaas, wuivende rietkragen en stolpboerderijen. Het land dat leeft met de zee, verbonden door een dijk als de rug van een opengevouwen boek

Ooit was deze landstreek een groot moeras. Na de laatste ijstijd ontstond in midden-Noord-Holland in 4000 jaar tijd een hoogveenkussen dat meters boven de zeespiegel uitgroeide en het water als een spons vasthield. Duizend jaar geleden trokken vanaf de westkust de eerste bewoners naar dit veengebied. Om hun woonomgeving leefbaar te maken, groeven zij rechte sloten die het water via de veenrivieren afvoerden naar zee. Het veen begon droog te vallen, kwam zo in contact met zuurstof en ging slinken. Het landoppervlak daalde hierdoor en kon het overtollige regenwater niet meer naar zee afvloeien.

In de 12de eeuw drong door verschillende stormvloeden de toenmalige Zuiderzee het kwetsbare veenland binnen en De Zeevang dreigde meer gat dan kaas te worden. De kustplaatsen Edam, Warder en Schardam werden aaneengeregen door een zeedijk en kregen dammen en sluizen. Het temmen van de zee was begonnen.

Deze zeedijk is onze gastheer vandaag en zal ons door het landschap leiden. We beginnen in het sfeervolle Zuiderzeestadje Edam. De talrijke monumentale koopmans- en pakhuizen verraden dat Edam ooit een bloeiend handelsverleden kende. Bij de zeesluis nemen we de weg omhoog en lopen richting het strandbad. Daar gaan we links via een trappetje het talud en vervolgens de dijk op. Links zien we - achter de bomen verscholen - het Fort Edam. Dit fort diende ooit als het meest noordoostelijke fort van de Stelling van Amsterdam: het stelsel van verdedigingswerken dat tussen 1880 en 1914 rondom Amsterdam is aangelegd.

De wandeling over deze dijk maakt deel uit van de langeafstandswandeling 'het Zuiderzeepad' en is met de rood-witte markeringen duidelijk aangegeven. Maar er zijn meer herkenningspunten. Zo zijn er ook de rode gietijzeren dijkpalen die je over de dijk heen gidsen. De genummerde palen waren ooit handig voor het vastleggen van waar tot waar de dijk aan wie verpacht was.

Voorzien van alle markeringen geven we ons gedachteloos over aan het landschap. We zien de oude veenpolder en de schittering van de zon in de sloten. Rechts turen we over de onmetelijke plas water met in de verte de plaatsjes Hoorn en Enkhuizen En voor ons zien we de kilometers-lange dijk die zich sierlijk door het landschap meandert.

Hoe sierlijk ook, achter dit pittoreske beeld gaat een ruwe geschiedenis schuil. De eerste dijken rond De Zeevang waren slechts één tot twee meter hoog en erg zwak. Tot de aanleg van de Afsluitdijk in 1933 kwamen dijkdoorbraken dan ook regelmatig voor. De grond achter het gat in de dijk werd door de kracht van het water compleet uitgehold. Een ovale waterplas bleef meestal zichtbaar in het landschap achter. Deze plassen worden ook wel braken genoemd en kregen de onheilspellende namen mee als Groote Braak en Moordenaarsbraak. Een dijkbreuk werd meestal hersteld door een nieuwe dijk om het kolkgat heen te leggen. Dit verklaart het kronkelige verloop van de dijk.

Na zeven kilometer passeren we het langgerekte dorp Warder, dat als het ware tegen de dijk 'opbotst'. Dit dorp is ontstaan tijdens een van die eerste ontginningen duizend jaar geleden. Door de verschillende stormvloeden is een deel van Warder in de golven verdwenen. Pas met de aanleg van de zeedijk in de 13de eeuw werd het landverlies gestopt. Nog steeds liggen er funderingen op de IJsselmeerbodem.

Niet alleen van Warder trouwens. Ook funderingen van het verderop gelegen Etersheim zijn in het IJsselmeer te vinden, het dorpje dat al voor de aanleg van de zeedijk goeddeels verlaten is vanwege de blijvende wateroverlast. Een duikteam van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed Lelystad is bezig dit verdronken dorp in kaart te brengen en vondsten te bergen. Dit leidde in 2009 tot een bijzondere vondst: een 12de-eeuwse zandstenen sarcofaag.

We pauzeren op een van de schelpenstrandjes die we tegenkomen op de wandeling en genieten van de aalscholvers in heraldieke houding op steigertjes voor ons. Voorbij dijkpaal 33 verlaten we de oorspronkelijke zeedijk en houden rechts aan de IJsselmeeroever volgend. We lopen nu de Oosterkoog binnen. Een 'koog' is een buitendijksgebied dat ooit diende als hooiland en zomerweide, maar vooral als 'golfbreker' tegen het aanrollende tij. De Oosterkoog is een groot paradijs voor weidevogels. De kievit, de grutto, de tureluur en de scholekster gedijen goed in het open landschap en op de vochtige grond.

Na de Oosterkoog gaan we terug we naar de kruin van de dijk en passeren we het kerkje en sluisje van Schardam. Deze sluis is in 1761 voorzien van een zogenoemde banpaal. De stenen paal gaf ooit de zuidelijke grens aan van de 'banne' Hoorn, het toenmalige rechtsgebied. Bovenop de paal zit een eenhoorn, die met zijn goudkleurige hoorn richting - hoe verrassend - Hoorn wijst.

Met het volgen van de grasdijk lopen we Schardam weer uit. Daar waar de oude zeedijk de Rietkoog inkronkelt nemen wij de asfaltweg naar links richting Oudendijk, het eindpunt van deze wandeling. Deze weg gunt ons nog één blik op De Zeevang; het eeuwenoude veengebied met langgerekte graslanden, brede sloten en onverstoorbaar grazende koeien.

www.trouw.nl/natuurtochten

De grootste verzameling wandel- en fietstochten

Rondom de wandeling
Waarom?
Deze dijkwandeling langs de polder De Zeevang en het IJsselmeer geeft een indrukwekkend beeld van de strijd die de mens heeft gevoerd met het water. Een strijd die een prachtig oer-Hollands natuurgebied heeft opgeleverd. Ideale wandeling voor wie wil uitwaaien.

Wandelroute
Wij volgden de LAW Zuiderzeeroute tussen Edam en Schardam. De rood-wit gemarkeerde route (twee richtingen) is duidelijk aangegeven. Tijdens het broedseizoen (april-juni) moet je de alternatieve route aanhouden. Vanaf de Rietkoog (ten noorden van Schardam) lopen we via de Laagschardammerweg naar Oudendijk

Begin- en eindpunt
Beginpunt: het busstation in Edam. De halte ligt aan de rand van de bebouwde kom, naast de N 247. Vanaf Amsterdam CS en Hoorn kun je hier komen met bus 114. In de buurt is ook parkeergelegenheid. We eindigden bij de bushalte Oudendijk. Vanaf deze halte, die ook naast de N 247 ligt, kun je met bus 114 terugreizen naar Hoorn of Amsterdam CS (via Edam).

Honden
Op de IJsselmeerdijk en de Oosterkoog zijn honden niet toegestaan.

Horeca
Edam heeft volop horecagelegenheden. Vanaf Warder passeer je het hotel-restaurant 't Tolhuus (IJsselmeerdijk 7A, www.tolhuus.nl) en het bezoekerscentrum De Breek (Etersheimerbraakweg 5, www.debreek.com). Op het eindpunt van de route tref je het restaurant La Mère Anne (Dorpsweg 110, www.lamereanne.nl).

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden