Talpa's Pestshow luidt het begin van burgeroorlog in

Wat kunnen denkers zeggen over het nieuws, over wat krantenlezers schokt of juist koud laat? Tweewekelijks laten wijsgeren uit Trouws Filosofisch Elftal hun gedachten erover gaan. Vandaag: John de Mol wil dat mensen in 'De gouden kooi' (Talpa) elkaar een kapitale villa uit pesten. De grootste treiteraar wordt miljonair. Prima toch?

'Mohammed B. zou een perfecte kandidaat zijn voor deze show“, grapt Afshin Ellian.

Dan, serieus: “Als mensen zichzelf vrijwillig opsluiten om zich door anderen te laten mishandelen, dan is daar, zolang het niet al te ernstig wordt, juridisch gezien niets mis mee.“

Het is, wil de hoogleraar sociale cohesie, burgerschap en multiculturaliteit aan de Universiteit Leiden, maar zeggen, een morele vraag of hier een grens van betamelijkheid wordt overschreden, geen juridische.

Moraal is volgens Ellian niet afdwingbaar. Iets kan om morele of esthetische redenen verwerpelijk zijn, maar dat betekent nog niet dat je het mag verbieden.

“Je kunt je broek uitdoen en een aubergine in je achterste stoppen, en John de Mol mag dat dan gewoon uitzenden.“

“Ik kan mij daar wel in vinden“, zegt Jos de Mul. Hij doelt daarbij niet op Ellians voorbeeld van die aubergine, maar op de strekking van diens betoog.

“Maar je kunt je wel afvragen of het ook moreel verwerpelijk is“, zegt de hoogleraar filosofie van mens en cultuur aan de Erasmus Universiteit Rotterdam,

“Mensen zijn vrij om te kiezen of ze in zo'n huis willen zitten, en ze zijn vrij om naar zo'n programma te kijken. Het is eerder een kwestie van goede smaak. Niet alles wat moreel toelaatbaar is, is ook aanbevelenswaardig.“

Ellian vindt het zorgwekkend om morele vraagstukken terug te brengen tot enkel 'een kwestie van smaak'. “Als er een moreel debat wordt gevoerd over pesten op school, en de overheid naar aanleiding daarvan reclamespotjes uitzendt om voor pesten te waarschuwen, en als leerkrachten proberen om leerlingen uit te leggen dat pesten niet kan, dan mag John de Mol niet met een tv-programma komen met als boodschap: 'degene die het beste pesten kan, wint een miljoen euro'.“

Ellian vindt zichzelf geen moralist, “maar hier overschrijd je een morele grens. Als je zelf niet wilt dat je kinderen gepest worden - en ik neem aan dat John de Mol niet wil dat zijn eigen kinderen gepest zouden worden - dan heb je ook een verantwoordelijkheid. Je mag pesten dan niet als een activiteit neerzetten die rijkelijk wordt beloond. Juridisch mag het wel, maar moreel niet.“

De Mul ziet het Talpa-programma als 'een uitwas van het neoliberale individualisme'.

“Hier toont zich de neoliberale koers die Nederland vaart. Van VVD tot PvdA is de boodschap: ieder voor zich. Er wordt volledig ingezet op het egoïsme van het individu. En jouw winst wordt betaald met het verlies van de ander. Het geluk moet gegrepen worden in een concurrentiestrijd met anderen. 'De wereld als markt en strijd', noemt de Franse auteur Michel Houellebecq dat. In zijn romans laat hij zien dat het nu zelfs in de liefde om marktwaarde gaat. Wie arm, oud of lelijk is, is een loser. De vraag is waarom de samenleving niet meer op samenwerking inzet. “

Afshin Ellian merkt op dat het verlangen naar wanstaltig amusement iets van alle tijden is.

“Waarom keken de Romeinen naar gladiatorengevechten? We vinden het leuk als de medemens wordt gepest en mishandeld. Vergeleken met de Romeinen is de moderne mens wat verweekt en verwijfd. Zij waren nog eerlijk: zij wilden gewoon bloed zien vloeien.“

Geweld - of het nu om gewelddadige films of om de realiteit van oorlog gaat - heeft ons altijd gefascineerd, beaamt De Mul. “Maar het neoliberale model gaat daar ook van uit: alles wordt gezien als een darwinistische strijd.

Met Sigmund Freud zouden wij eerder van een tweedeling moeten uitgaan. De mens heeft niet alleen een ik-drift, gericht op het instandhouden van zichzelf, maar dankzij de libido is hij ook liefdevol betrokken op anderen. Deze gevoelens van liefde maken het mogelijk dat mensen bereid zijn om zich op te offeren voor hun kinderen, voor hun geliefden of voor hun vaderland. Zij voorkomen dat we elkaar allemaal de hersenen inslaan.“

“Als we enkel varen op de ik-driften, zoals dat in het angelsaksische neoliberale model wordt gepropageerd, dan stellen we het egoïsme centraal, en wordt het vrijwel onmogelijk om nog verbindingen met elkaar aan te gaan.“

Het programma 'De gouden kooi' is volgens De Mul een spiegel die ons de lelijkheid van onze egoïstische samenleving toont, net als de romans van Houellebecq

“Het programma laat zien dat de wereld een hel is, en dat het neoliberalisme ons helpt die te realiseren. Leve het neoliberalisme! En John de Mol is zijn profeet.“

Ellian: “De Mul heeft gelijk dat het gebrek aan saamhorigheid een probleem is van onze moderne of postmoderne samenleving. Maar het is te simpel om daar het neoliberalisme de schuld van te geven. Nieuwe technologieën geven het individu een schijnbaar grenzeloze macht. Ieder mens kan zich de hoofdpersoon wanen in een zelfgemaakte film. Wie over de juiste middelen beschikt, lijkt niemand nodig te hebben.“

Deze nieuwgecreëerde grenzeloosheid is problematisch, vindt Ellian. “Er lijkt geen moraal meer te zijn en geen menselijkheid. Het is hierdoor dat wij steeds meer in de richting lijken te gaan van een virtuele Hobbesiaanse oorlog van allen tegen allen.“

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden