Taiwan tobt nog altijd met China

Hoogstwaarschijnlijk krijgt president Ma er flink van langs bij de Taiwanese verkiezingen morgen. Hij liet China veel te dichtbij komen.

Jiaheng Lee heeft het druk. Terug uit Nederland, waar ze eerder studeerde en nu voor Nuon werkt, rent de 27-jarige Taiwanese van afspraak naar afspraak in Taipei, haar thuisstad. Maar Jiaheng kwam niet alleen terug voor de etentjes met vrienden en familieleden. Net als veel andere Taiwanezen die in het buitenland wonen, plande ze haar thuiskomst zo dat ze er morgen bij is als Taiwan kiest voor een nieuwe president en een nieuw parlement. Taiwanezen kunnen alleen in hun plaats van herkomst stemmen. "Deze verkiezingen komen op een belangrijk moment. Als het even kon, wilde ik ze niet missen," legt ze uit.

Overal hoor je het: de aankomende verkiezingen zijn cruciaal voor Taiwans toekomst. Een groot deel van de bevolking is ontevreden over het beleid van de immens impopulaire zittende president Ma Ying-Jeou. Die bracht het eiland tijdens zijn achtjarige presidentschap dichter dan ooit bij buurland China.

China beschouwt Taiwan sinds de burgeroorlog in de jaren veertig als afvallige provincie en dreigt met een militair conflict als het eiland formeel de onafhankelijkheid zou uitroepen. De economische toenadering tot China onder Ma's Kuomintang (KMT) heeft echter niet geleid tot de gehoopte groei. Sterker nog: Taiwan zit in een recessie, lonen stijgen al jaren niet en de huizenprijzen zijn tijdens Ma's presidentschap bijna verdubbeld.

Groen tegen blauw

Volgens veel Taiwanezen is het daarom tijd voor iets anders, zeker omdat economisch te afhankelijk zijn van China slecht past bij Taiwans onafhankelijke identiteit. Inmiddels beschouwt zo'n 60 procent van de Taiwanese bevolking (en maar liefst 75 procent van jongeren tussen 20 en 29) zichzelf allereerst als 'Taiwanees' in plaats van 'Chinees'. In 1992 lag dit percentage nog onder de 20.

Ook Jiaheng ging de laatste jaren nadenken over haar identiteit: "Dat begon pas toen ik in Nederland was en mensen me vroegen waar ik vandaan kwam. Opeens heb je door hoe raar het is om geen eigen land te hebben. Dan ben je eigenlijk niemand." Ze steunde de 'Zonnebloemrevolutie' in 2014. Studenten bezetten toen 24 dagen het parlementsgebouw uit protest tegen een vergaande handelsovereenkomst met China. "De KMT is slecht voor Taiwan. Ze lijken te veel op de Chinese communistische partij - beiden zien partijbelang en landsbelang als hetzelfde ding." China zelf ziet ze "gewoon, als een ander land."

De breed gedragen consensus dat de KMT er van langs moet krijgen deze verkiezingen, zorgt er voor dat de spanning er al vanaf is deze week. Tsai Yingwen, de gematigde presidentskandidaat van de oppositiepartij Democratic Progressive Party (DPP), wordt hoogstwaarschijnlijk Taiwans eerste vrouwelijke president. In 2012 verloor de 59-jarige Tsai nog van Ma. Met de presidentsrace al gelopen, staat opeens de race voor de meerderheid in het parlement volop in de aandacht. Ook daar kan geschiedenis geschreven gaan worden. Dat zou gebeuren als 'blauw' - de kleur van de KMT en geaffilieerde partijen - voor het eerst de meerderheid zou moeten prijsgeven aan het groene kamp van de DPP.

Dus wordt er alsnog volop campagne gevoerd. Verkiezingsrally's en gratis concerten, kandidaten die op felgekleurde fietsen de buurt ingaan om uit te leggen waar ze voor staan: al maanden proberen de 'groenen' en de 'blauwen' (maar ook veel kleine parijen die hopen op een plek in het parlement) de kiezer te overtuigen.

Het spectrum aan standpunten is groot. 'Kies voor een rustig en stabiel Taiwan. Kies voor de KMT', zegt KMT-kandidaat Eric Chu in zoetgevooisde stem op de radio. Daartegenover staan campagnes die stickers uitdelen met 'Republiek van Taiwan' erop om op het Taiwanese paspoort het 'Republiek van China' logo mee te vervangen. De afstand tussen de jonge democratie (de eerste presidentiële verkiezingen vonden plaats in 1996) en China, waar een dergelijke vrijheid van meningsuiting ondenkbaar is, is levensgroot.

Olifant in de kamer

Toch vinden veel Taiwanezen dat China te dichtbij komt. Tijdens het campagnevoeren wordt het thema zelden direct aangesneden. Ook de historische ontmoeting tussen president Ma en zijn Chinese collega Xi Jinping, die in november nog wereldwijd de kranten haalde, wordt niet meer genoemd. Dat was symboolpolitiek van de impopulaire president waar niemand een boodschap aan heeft. In plaats daarvan gaat het over de werkloosheid, economische stagnatie, en het groeiende gat tussen arm en rijk.

"Die dingen gaan ons in het dagelijks leven directer aan," legt Chen Yongyu (33) uit, een lokale ambtenaar die is afgekomen op een campagnebijeenkomst van de Groene Partij. "De verhouding met China speelt altijd op de achtergrond, maar wie het ook wordt: dat probleem valt niet zomaar op te lossen. We kunnen er beter geen tijd aan verspillen."

De toekomst van de verhoudingen tussen Taiwan en China is echter wel degelijk de olifant in de kamer. De KMT, de partij die in China begon en in 1949 vanaf het vasteland naar Taiwan vluchtte, heeft historisch de beste toegang tot China. De laatste acht jaar ondertekenden de KMT en China 22 economische overeenkomsten en kwam er een informele politieke dialoog op gang.

Hoe zullen de verhoudingen met China veranderen onder de DPP, een partij vol ex-activisten die veel 'Taiwaneser' van karakter is? Gaat de langzaam bereikte normalisering van de verhoudingen, zoals de directe vluchten tussen China en Taiwan die pas in 2008 van start gingen, stagneren of zelfs teruggedraaid worden als Tsai iets zegt dat China niet bevalt?

Volgens Yung-mao Chao, professor politicologie aan de Nationale Taiwan Universiteit in Taipei, zijn die zorgen niet onterecht. "De DPP begrijpt China niet zo goed. Ik ben bang dat ze per ongeluk een politieke fout zullen maken. Dat is een risico, zeker nu in China president Xi Jinping aan de macht is. Hij voert al sinds zijn aantreden in 2013 een harde lijn, je moet hem duidelijk niet provoceren."

Tot nu toe is Tsai erg voorzichtig met uitspraken over haar toekomstige China-beleid. Aan de ene kant moet ze rekening houden met veel van haar supporters, die hopen dat ze na haar aantreden openlijk afstand zal blijven nemen van het beleid van de vorige president. Maar aan de andere kant moet ze er ook op letten dat ze de VS - een belangrijke bondgenoot die voor alles een stabiele regio wil - niet voor het hoofd stoot met te directe uitspraken over onafhankelijkheid. Hoogleraar Chao: "Het is goed dat er meer ruimte komt voor dialoog tussen de samenleving en de politiek. De opkomst van China zorgt voor een nieuwe urgentie. Maar Tsai heeft een moeilijke taak. Wat ze gaat zeggen, maakt uit voor al haar andere beleid: voor Taiwans internationale positie, voor de economie, en voor andere sociale ontwikkelingen."

Voor Chung-hsi Tu, een journalist in Taipei, zorgen de risico's rond de verhoudingen met China ervoor dat hij toch uitkomt bij de KMT. Hij verklaart zijn keuze voor de huidige regeringspartij, die zeker onder jongeren maar weinig aanhangers heeft, pragmatisch: "China blijft onze grootste handelspartner en investeerder. Als de band verslechtert, komt het nooit goed met de economie. Ook als Taiwan internationaal wil meedoen, is een betere relatie met China de beste manier om iets te bereiken. Anders blokkeren ze toch alles."

Tu ziet een verband tussen zijn politieke overtuiging en zijn achtergrond als 'waisheng': hij is een afstammeling van de twee miljoen nationalistische Chinezen die in 1949 na een jarenlange burgeroorlog naar Taiwan trokken op de vlucht voor de communisten van Mao Zedong. Deze groep voelt zich ondanks dat verleden nog steeds relatief 'Chinees' en hangt de KMT aan. "Ik vind dat je heel goed Chinees én Taiwanees kunt zijn. Veel mensen vinden dat nu te ver gaan." Dat betekent trouwens niet dat hij Taiwan graag een deel van China ziet worden. "Tenzij China ook een democratie wil worden. Maar dat lijkt nu ver weg."

De laatste jaren lopen de politieke lijnen juist ook door veel families heen. Jiaheng Lee heeft het niet meer over politiek met haar moeder, die de KMT steunt. "Tijdens de Zonnebloemrevolutie, die ik steunde, wilde ze een tijdje zelfs niet meer met me praten. En ze wordt boos op me als ik op Facebook berichten deel over de verkiezingen."

De toenadering tot China van de laatste acht jaar heeft de Taiwanezen een vernieuwd bewustzijn gegeven van wat hen anders maakt. Hun democratische vrijheden wil niemand kwijt. Maar daar zijn de politieke kloven nog lang niet mee gedicht. Want hoe behoud je die vrijheden het best, met een steeds machtiger China naast de deur? Voor Jiaheng is de volgende stap in ieder geval duidelijk: "Lange tijd dacht dat ik toch niks kon doen. Maar dat is niet waar. Ik kan stemmen."

'China blijft onze grootste investeerder. Als de band slechter wordt, komt het nooit goed met de economie.'

Tsai Yingwen, de gematigde presidentskandidaat van oppositiepartij DPP, op campagne. Ze wordt waarschijnlijk Taiwans eerste vrouwelijke president. Op de foto's boven campagnemateriaal: poppen, buttons, spaarpotten en fruitschalen. Morgen gaan de Taiwanezen naar de stembus.

Democratie in Taiwan

De huidige situatie in Taiwan is een rechtstreeks gevolg van de burgeroorlog op het Chinese vasteland in de jaren veertig. De Chinese nationalisten verloren die oorlog van Mao Zedongs communisten. Twee miljoen nationalistische Chinezen zochten hun toevlucht op het toemalige Formosa, nu Taiwan. Dictator Chiang Kai-shek, de nationalistische KMT-leider, gaf leiding aan de regering in ballingschap. Pas na 1987 mochten oppositiepartijen worden opgericht. Familiebezoek naar het vasteland is sindsdien weer toegestaan.

Lokale verkiezingen bestonden al sinds de jaren '50, maar in 1992 werden de eerste nationale parlementsverkiezingen gehouden.

In 1996, voorafgaand aan de eerste presidentsverkiezingen, vuurde Peking raketten af in een poging Taiwanese kiezers te intimideren. Ook dit jaar waarschuwen Chinese staatsmedia voor de 'risico's' van een keuze voor Tsai, hoewel de kans dat China zaterdag van zich zal laten horen klein is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden