Tafelen om de crisis te doorgronden

Kees Vendrik Beeld anp
Kees VendrikBeeld anp

In een doorwaakte nacht in september 2008, zijn tweede zoontje was net geboren, keek Kees Vendrik naar CNN. Het Amerikaanse Congres stemde tegen het reddingsplan van de minister van financiën dat zakenbank Lehman Brothers voor de ondergang moest behoeden. Het was breaking news. De bank ging failliet, het financiële stelsel wankelde, de kredietcrisis brak uit.

Esther Bijlo

In die nacht besefte Vendrik, toen Tweede Kamerlid voor GroenLinks, nu lid van de Algemene Rekenkamer, dat er iets heel groots aan de hand was. "Hoe kon een zakenbank als Lehman de catharsis zijn van een mondiale financiële crisis, dacht ik. Wat gebeurt er als de Amerikaanse overheid niet ingrijpt?"

De honger naar meer kennis en informatie over wat er gebeurde was zo groot, dat Vendrik met Egbert Kalse, toen financieel journalist bij NRC Handelsblad, op het idee kwam deskundigen bij elkaar te roepen om samen te eten. Wetenschappers, bankiers, beleggers, politici, ambtenaren en ondernemers schoven aan bij wat al snel 'het crisisdiner' ging heten.

De groep is, in wisselende samenstelling, sindsdien regelmatig bij elkaar gekomen. Sinds gisteren is er een boek met bijdragen van zeventien deelnemers.

Belangrijke drijfveer voor Vendrik om de etentjes te organiseren, was de clash tussen de autoriteiten en de markt die bij de val van Lehman zichtbaar werd. "We vertrouwden erop dat de toezichthouders het overzicht wel zouden hebben. Later werd duidelijk dat iedereen, ook de monetaire en financiële autoriteiten, werd overvallen door de crisis. Dat stelt niet gerust."

Stabiliteit
Het Amerikaanse congres liet Lehman bewust vallen. In Nederland trad de staat kort daarna juist wel als redder op voor ABN Amro, SNS en Aegon. Als Kamerlid zag Vendrik dat tandenknarsend aan. "De risico's werden afgewenteld op de schatkist. Het was uiterst onaangenaam dat het budgetrecht je zo uit handen werd geslagen. Maar als je redeneerde vanuit de stabiliteit van het financiële systeem, dan kon het niet anders."

Dat dilemma, hoe de politiek, de ministers van financiën, de toezichthouders en centrale banken, reageren in zo'n ingewikkelde crisis als die van de afgelopen vijf jaar, is een van de rode draden in het boek.

De rol van de overheid is door de crisis drastisch veranderd, constateert de specialist in overheidsfinanciën. Meer dan ooit is de overheid een garantiestaat voor financiers geworden. "De financiële sector bleek geen echte marktsector te zijn, maar te werken onder een impliciete overheidsgarantie. Failliet is niet failliet als het om de financiële sector gaat. Geen land kan immers zonder financieel systeem."

Bankenunie
Het had grote gevolgen voor de overheidsfinanciën. De kredietcrisis en de eurocrisis die volgden, leidden in Nederland tot een 'historisch unieke' ingreep in de schatkist van opgeteld 50 miljard euro over de laatste vijf jaar. In andere landen, zoals Griekenland en Spanje, waren de gevolgen van 'de dodelijke omhelzing van banken en overheid' nog veel dramatischer. Politiek, toezichthouders en monetaire autoriteiten namen maatregelen die daarvóór ondenkbaar waren.

null Beeld Het crisisdiner
Beeld Het crisisdiner

"Er zijn stappen gezet die het bankenlandschap robuuster maken, zoals de bankenunie. Daar was in de jaren negentig ook al over gesproken, maar er was geen steun voor. De Europese Centrale Bank heeft in de zomer van 2012 ingegrepen, waarschijnlijk niet zonder tegenzin, toen de politiek geen afdoende antwoord had op de onrust op de financiële markten.

"President Mario Draghi van de ECB sprak de woorden: 'We zullen alles doen wat nodig is om de euro te redden'. Dat bleek later een keerpunt in de crisis. De begrotingsregels zijn aangescherpt, er is meer coördinatie van het economisch beleid gekomen in de eurozone. Op kousenvoeten nog, maar het is er wel. Onder druk van de crisis is de klassieke taakverdeling tussen overheid, markt en toezichthouders veranderd. Wie doet wat..."

Dat die discussie weer wordt gevoerd, is heel interessant, vindt Vendrik, hoe ernstig de crisis op sommige fronten ook is uitgepakt. "Achter die vraag zie je een volgende trend. De gedachten over wat verstandig economisch beleid is, zijn aan het schuiven, mede onder invloed van de crisis. Zie het recente rapport van de WRR 'Naar een lerende economie'. Hoe organiseer je een vitale economie ten tijde van globalisering? Dat debat moet opnieuw worden gevoerd."

Wie prikte vorkje mee?
Bij het 'crisisdiner' schoven onder meer de economen Bas Jacobs, Harald Benink en Ewald Engelen aan. Oud-minister Wouter Bos was er soms bij, net als topambtenaar Bernard ter Haar, beiden pas nadat zij het ministerie van financiën hadden verlaten.

Uit de financiële sector aten onder andere Rabo-belegger Marco Groot, fondsbeheerder Marc Langeveld en Robin Fransman van Holland Financial Center mee.

In het begin van de kredietcrisis kwamen de deelnemers pessimistischer van tafel dan ze het restaurant binnenkwamen, vertelt mede-organisator Egbert Kalse, nu adjunct-hoofdredacteur van NRC Handelsblad. "Er waren scherpe discussies tussen de mensen uit de financiële sector en de anderen over de vraag of en hoe de overheid de bankensector moest redden."

Later ging de opwinding meer over de onmacht van de politiek om met snelle oplossingen te komen voor het eurodrama. "Waarom moet het allemaal zo lang duren, vroegen we ons af. Maar wij hoefden geen rekening te houden met de grote boze buitenwereld. Realisme over wat nationale politici konden kwam ook voortdurend op tafel."

In het voorjaar van 2012, toen de rentes van Zuid-Europese landen hoog opliepen, dacht het gezelschap dat het niet meer goed zou komen met de muntunie. Inmiddels is er weer meer vertrouwen. "Maar binnenkort komt de stresstest van de Europese banken. Dan zullen we wel weer aan tafel gaan."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden