Tabee Tabak

Expo ’Tabee Tabak’ voert terug naar de tijd dat er vrolijk op los werd gepaft. Het roomse leven lustte wel een rokertje. En sigaretten stonden in glazen op tafel.

In juli mag er niet meer in kroegen en restaurants gerookt worden. Voor verstokte rokers geen leuk vooruitzicht, maar zij kunnen hun hart ophalen bij de tentoonstelling ’Tabee Tabak’ in museum Het Domein in Sittard. Ook leuk voor niet-rokers trouwens. De expositie richt zich vooral op Limburg, waar in het roomse leven volop gerookt werd.

Een van de opvallende objecten is de pijp van voormalig bisschop Gijsen. Hij was een bekende roker en was zelfs genomineerd voor pijproker van het jaar in 1974. Tijdens de wedstrijd, bedoeld om de pijp en tabak te promoten, werden prominenten genomineerd die geregeld als pijproker in het nieuws kwamen. Gijsen won overigens niet – diskjockey Chiel Montagne troefde hem af. Van Graafeiland, voormalig burgemeester van Venlo, wist later wel de winst voor Limburg binnen te halen.

Religie en roken gingen aanvankelijk totaal niet samen. De eerste honderd jaar na de introductie van tabak – na de ontdekking van Amerika in 1492 – moest de kerk niets van roken weten, omdat de indianen het uitgevonden hadden. Naarmate er meer gerookt werd en ook de geestelijken in Amerika zich met een rokertje vertoonden, ging de kerk hier ook overstag. Het werd toen heel normaal dat misdienaars als bedankje een sigaret kregen.

Een ander opvallend object in de tentoonstelling is het pak van een Zoaaf – een manschap uit het Pauselijk leger. Wat dat met roken te maken heeft? De Zoaven werden gezien als helden, en om de mannen te eren, werden er pijpen met afbeeldingen van de Zoaven gemaakt.

Limburg kent een rijke rookgeschiedenis: alleen al in Sittard waren er tussen 1831 en 1892 zevenenvijftig sigarenmakers (thuisfabrikanten) bekend. In Beek, Tegelen, Weert en Venlo werden op grote schaal sigaren gemaakt. De productie van pijpen vond in de 17de eeuw alleen plaats in Maastricht, maar in de 19de eeuw ook in Gennep, Nederweert, Roermond, Stevensweert, Weert en Venlo.

Tijdens de oorlog was er wegens schaarste weinig tabak verkrijgbaar. Veel burgers verbouwden het daarom zelf en zo ontstond de ’amateurstabak’. Hoewel er weinig smaak aan zat, werd het massaal gerookt. Na de oorlog ging het slecht met de sigaren- en kleipijpfabrikanten. Vandaag de dag zijn er nog twee fabrieken die pijpen en sigaren maken: Gubbels in Roermond en Hoovens in Tegelen.

Uiteraard waren er vroeger in de zuidelijke provincie ook vele tabakszaken te vinden waar rookwaar en bijbehorende attributen verkocht werden. Ook gingen marskramers met hun kistje vol spullen langs de deur, waar zij onder andere sigaren aan de man probeerden te brengen – er staat zo’n kist op de tentoonstelling. De tabagie, die later de kroeg werd die we nu kennen, was voor de ’gewone’ burgers dé plek om te roken. Hierdoor is ook de term ’bruine kroeg’ ontstaan. De rijkere burger met aanzien ging naar sociëteiten. Roken was dus mateloos populair, waardoor er ook speciale meubelen voor ontworpen werden: de rookstoel en het rooktafeltje.

Voor de mijnwerkers lag het iets anders. Deze mannen mochten in de Limburgse steenkoolmijnen niet roken wegens brand- en instortingsgevaar. Dan maar roken zonder vuur, moesten zij gedacht hebben. En zo werden zij fervente gebruikers van pruimtabak – zwarte fluimen zijn in de donkere mijnen toch niet te zien.

In ’Tabee Tabak’ speelt karton een grote rol: de hele ombouw van de vitrines is daarvan gemaakt, waardoor het lijkt alsof je tussen grote sigarendozen loopt. De Sittardse kunstenaar Jan Kusters stelde tientallen pijpen beschikbaar voor de tentoonstelling. Kusters is een (pijp)roker pur sang. Naast zijn foto en collectie pijpen hangen dan ook citaten waaruit blijkt dat hij pijp roken niet zomaar iets vindt. Het is echte liefde: „Pijp roken is meer dan wat gedroogde bladeren in een uitgeboord stuk hout proppen en daar de brand in jagen. Ieder die wel eens een doosje lucifers heeft gebruikt in zijn pogingen om één enkele pijp leeg te roken, zal dat grif beamen en de blaren op zijn tong als bewijs aanvoeren voor deze stelling. Pijp roken vergt kennis, vaardigheid en ervaring. En meer: pijp roken vraagt om een bepaalde geestelijke gesteldheid, om een zekere rust en zorgvuldigheid.”

Aan de andere kant van het gangpad – tegenover de uitspraken, pijpen en foto van Kusters – hangt een foto van Jan Smeets, organisator van Pinkpop en fervent antiroker. Smeets, destijds gemeenteraadslid in Sittard, daagde in 1993 burgemeester Tonnaer en de wethouders voor de rechter voor het niet naleven van het rookverbod. Hij haalde zijn gelijk, waardoor hij zich niet populair maakte bij b. en w.. Ook pleit Smeets voor een antirookbeleid bij concerten en festivals. Stivoro waardeert zijn acties, want van deze antirookstichting kreeg Smeets in 2004 de Gerbera-award op ’Wereld niet roken dag.’

Het museum wil rookgedrag met ’Tabee Tabak’ niet aanmoedigen, zegt conservator Kitty Jansen-Rompen. Maar tabak heeft een grote rol gespeeld in Limburg. „Het gaat om de cultuurgeschiedenis, die is zoals hij is, daar is niets aan te veranderen. We laten ook tegenstellingen zien. Sommige mensen blijven nu eenmaal roken en sommige mensen zijn echte antirokers, maar ze moeten zelf uitmaken wat ze doen. Vroeger was het heel normaal als er op feestjes sigaretten op tafel stonden naast de pinda’s. Sommigen willen dat snel weer vergeten, maar het gebeurde, het hoorde erbij.”

In de begintekst van de expositie wordt wel gewezen op de gezondheidsrisico’s. Aan het einde van het schooljaar komt het museum voor de bovenbouw van basisscholen met een educatief programma. Dat wordt een combinatie van het antirookbeleid van Stivoro en cultuur.

De conservator is erg trots op de tentoonstelling, maar ze is ook blij dat in juli het rookverbod ingaat. „Ik rook zelf niet en vind het erg vies dat er in restaurants gerookt wordt. Als ik in de kroeg ben geweest stinken mijn kleren.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden