Lobby

Tabakslobby richt zich op Derde Wereld

"Er zijn schokkend veel foto's en video's te vinden van heel jonge rokende kinderen in Indonesië."Beeld Getty Images

Sinds de grote tabaksbedrijven hun lobby verplaatsten naar armere landen, groeit het aantal rokers daar spectaculair. Landen waar het roken wordt ontmoedigd, krijgen bovendien de juristen van 'Big Tobacco' op hun dak.

Toen oncoloog Tabaré Vazquéz in 2005 president werd van het Latijns-Amerikaanse Uruguay stond gezondheid hoog op zijn prioriteitenlijst. Snel begon hij met een streng anti-rookbeleid dat zijn vruchten afwierp: het aantal rokers daalde gestaag.

Reden voor tabaksgigant Philip Morris om een juridische aanval in te zetten op het land, met iets meer dan drie miljoen inwoners. Het bedrijf bestreed voor een economisch tribunaal van de Wereldbank onder meer het recht van Uruguay om pakjes sigaretten voor 80 procent met foto's van rotte tanden en longen te bedrukken en om merken te verbieden meer dan één product op de markt te brengen. Dat zou het intellectueel eigendom van Philip Morris (870 miljard sigaretten per jaar, onder andere Marlboro en Chesterfield) schenden en de verkoop schaden.

Maar aan progressief Uruguay had de Marlboro-man een kwaaie. Oncoloog Vazquez is in 2015 weer tot president gekozen. In 2006 was Uruguay onder zijn leiding een van de eerste landen die rookvrije zones instelden en de woorden 'licht' en 'mild' op pakjes verbood, omdat ze misleidend zijn. De belasting op rookwaar werd ook verhoogd. Deze eeuw nam roken er sterk af, onder mannen (van 48 naar 27 procent in 2015) en onder vrouwen (37 naar 19 procent).

Begin juli sprak het tribunaal zich uit ten gunste van Uruguay. Philip Morris moet Montevideo 7 miljoen dollar schadevergoeding betalen plus de proceskosten. "Ons gezondheidsbeleid is legitiem verklaard en erkend als soevereine macht van de republiek", concludeerde Vazquéz, die nog steeds een dag per week in het ziekenhuis werkt.

De Spaanse Blanca Moreno-Dodson, hoofdeconoom van het Tobacco Control Program van de Wereldbank reageert lyrisch: "Het vonnis is extreem symbolisch. Gezondheid is belangrijker dan de industrie. Deze overwinning is uiterst betekenisvol voor Latijns-Amerika en de rest van de wereld. Ik ben heel blij."

Tweedeling
Er zijn zo'n één miljard rokers op de wereld, en vooral in armere landen zijn dat merendeels mannen. De Nederlandse tweedeling dat rokers vooral laagopgeleiden zijn met weinig inkomen, doet zich ook internationaal voor. Wereldwijd doen rijke en westerse landen het sinds 2000 steeds beter: dankzij een stringenter anti-rookbeleid is de gezondheidswinst enorm. In lage- en middeninkomenslanden is het aantal rokers juist gestegen. Zoals British American Tobacco (663 miljard sigaretten, onder meer Dunhill, Lucky Strike, Kent en Pall Mall) het verwoordt: duurzame groei zit in opkomende markten.

null Beeld anp
Beeld anp

Dat is wrang, omdat de tabaksindustrie zich, toen het westerse net zich in de jaren negentig begon te sluiten, met opzet op het zwakkere deel van de wereld heeft gestort om nieuwe doelgroepen aan te boren. "Een drama. De industrie is erg, erg agressief", observeert econoom Moreno, "omdat ze anders verdwijnt. Elk land zal vroeg of laat anti-rookbeleid aannemen. Roken is iets van het verleden."

Maar voor de industrie moet de omzet hoe dan ook blijven stijgen, en dat lukt vooralsnog met 4 procent per jaar. Jongeren en vrouwen worden specifiek benaderd omdat bij hen de meeste winst is te halen. Producten als light en mentol of extra dunne sigaretten zijn bedoeld voor vrouwen. Jongeren zijn te verleiden met de bekende statusverhogende associaties met het Westen en een vrij en vrolijk leven.

En met een in Nederland verboden verkooptruc: het verkopen van kleine hoeveelheden. In ontwikkelingslanden is het overal gebruik om sigaretten per stuk te verkopen. Makkelijk te verbergen voor ouders. Moreno: "Ik ken foto's waar bij scholen in Azië sigaretten met snoep worden verkocht, zodat kinderen er jong aan wennen. Een gemene tactiek."

Rokende kinderen
Er zijn schokkend veel foto's en video's te vinden van heel jonge rokende kinderen in Indonesië. Het aantal mannelijke rokers steeg er sinds 2000 van 56 naar een record van 72 procent, terwijl het in vergelijkbare naties als China, India en Iran afnam. Hoe kan dat? Moreno weet dat het parlement in Jakarta flink bestookt is door de tabakslobby. Dat betekent business class vliegtickets, cash en andere 'relatiegeschenken'. Het resultaat is dat de regering tot nu toe elke dialoog over anti-rookbeleid weigert. "We proberen heel hard met hen in gesprek te komen."

Een andere strategie van Big Tobacco is om meer variatie aan te bieden. In bevolkingsrijke landen als Maleisië, Mexico en Japan introduceerde Philip Morris specifieke types Marlboro 'om het potentieel van het aandelenvermogen te ontsluiten'. Deze nieuwe 'merkarchitectuur' bestaat sinds 2008 en neemt al 12 procent van het totaalvolume in. De in sommige landen verboden e-sigaret zit flink in de lift en was vorig jaar goed voor een omzet van zes miljard dollar.

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Westerse leefstijl
Gratis sigaretten uitdelen, in Nederland inmiddels verboden, wordt in landen als Nigeria, Vietnam en Libanon nog gewoon gedaan. Sexy jongedames in Marlboro-kleding geven pakjes aan jongeren. Ook concurrent BAT koppelt zijn producten aan een flitsende westerse leefstijl.

In 2002 was er de 'Rothmans Experience It Cinema Tour' in zes Nigeriaanse steden waarbij blockbusters in tijdelijke bioscopen in ongekend hoge kwaliteit werden getoond, met als extra gratis sigaretjes voor jong en oud. Inmiddels is het aantal mannelijke rokers in het bevolkingsrijkste land van Afrika gestegen van 11 (2000) naar 17 procent (2015). In Burkina Faso ging het van 23 naar 36 procent, in Congo zelfs van 10 naar 43.

Tachtig procent van alle voortijdige sterfgevallen door roken - zo'n vijf miljoen nu per jaar, naar verwachting 8 miljoen in 2030 - gebeurt in ontwikkelingslanden. Bijna de hele wereldbevolking woont in landen waar de belasting op rookartikelen lager is dan de WHO aanbeveelt. Hoe armer een land, hoe zwakker de regelgeving en des te vrijer de tabaksindustrie zijn gang kan gaan.

De WHO moet dan ook concluderen dat roken deze eeuw is toegenomen in 27 landen. Het Midden-Oosten en Afrika ten zuiden van de Sahara springen eruit. In Bahrein bijvoorbeeld: in tien jaar tijd van 18 naar 40 procent. De lange traditie van sigaretten en waterpijp die de omgang van mannen onder elkaar smeert, staat er nog hoog aangeschreven en gezondheidsbeleid staat er nog in de kinderschoenen.

In Afrika werd vanouds amper gerookt. Maar nu de welvaart toeneemt, is de groeiende bevolking een dankbaar doelwit voor Big Tobacco: nergens is het roken zo sterk toegenomen als hier; van de 27 landen waar roken deze eeuw is toegenomen, zijn er maar liefst 17 Afrikaans.

De tabaksindustrie zet een overvloed aan reclame in, maar beroept zich ook op handelsverdragen om strenger beleid te voorkomen. En daarbovenop wordt er doelbewuste gelobbied om anti-rookbeleid te frustreren. BAT kocht volgens klokkenluiders die de BBC aan het woord liet zelfs politici om anti-rookwetten in Kenia en Oeganda te saboteren. Beschuldigd werden een minister van handel, parlementariërs en zelfs werknemers van de tabakscontrole-organisatie van de WHO (WHO-FCTC).

Tekst loopt door onder foto.

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

De website van BAT spreekt van een integere, duurzame en transparante aanpak. Wat de site niet vermeldt, is dat het bedrijf in Kenia in 2014 een juridische procedure begon om de gezondheid van miljoenen inwoners doelbewust te schaden.

Nieuw in te voeren anti-rookmaatregelen zouden de winst aantasten en auteursrecht schenden, aldus BAT voor de rechter. Kenianen zijn relatief goed opgeleid en geïnformeerd. Samen met een steeds hogere belasting op tabak zorgde dat ervoor dat Kenia een uitzondering in Afrika werd: roken daalde in populariteit. Slecht nieuws voor de winst van BAT.

Corruptie? Toeval of niet, maar het Keniaanse hooggerechtshof stelde vorig jaar invoering van strengere regels uit omdat 'de tabaksindustrie niet was geraadpleegd'. Uiteindelijk won dit jaar het Keniaanse gezondheidsministerie toch. Vanaf dit najaar komen, met drie jaar vertraging, waarschuwingen en foto's op sigarettenpakjes.

Belasting omhoog
Het programma Tobacco Control van de Wereldbank helpt landen als Kenia, Senegal, de Filippijnen en China om beleid te maken. "Wij adviseren douane, belasting, de handelsafdeling, boeren", zegt Moreno. "De belasting moet omhoog, de WHO stelt 75 procent op rookwaar. Dat heeft het meeste effect, zoals in de VS, Spanje en Turkije bewezen is. De consumptie neemt dan fors af."

Landen met zwakke grenzen vrezen smokkel als ze belasting verhogen. Moreno sprak maandag op een conferentie waar ambtenaren van ontwikkelingslanden haar om meer hulp vroegen bij rookbeleid. "Het is voor hen belangrijk om de douane te versterken en regionale afspraken te maken om exportbelasting te verhogen. Kenia heeft net een 'track&trace'-systeem ingevoerd. Met een digitale stempel is direct te zien of een partij gesmokkeld is", licht zij toe.

Kost anti-rookbeleid geen werkgelegenheid - zoals de tabaksindustrie niet nalaat te benadrukken? Moreno is niet onder de indruk van dat argument: "Vergeleken met moderne sectoren van de economie biedt tabak weinig banen. En boeren kunnen makkelijk naar iets anders omschakelen. Je wilt toch anno 2016 geen centrum van de tabaksindustrie zijn?"

null Beeld anp
Beeld anp
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden