Taalgymnastiek voor gevorderden

Jan Geurtz: 'Verslaafd aan denken. De weg naar verlichting en levensgeluk.' Ambo, Amsterdam. 256 blz. euro19,95.

De schrijver
Jan Geurtz, orthopedagoog en wetenschapsfilosoof, schreef meerdere bestsellers over de verslavingsproblematiek. Zo ontwierp hij een methode om te stoppen met roken en stelde hij dat je ook aan opvoeden of liefde verslaafd kunt zijn. In zijn nieuwste boek populariseert hij het Tibetaanse boeddhisme dat hij aan de voeten van goeroe Sogyal Rinpoche in het Zuid-Franse retraite-oord Lerab Ling leerde kennen.

Het probleem
Een verslaving ontstaat volgens Geurtz doordat je je slecht voelt over jezelf, vervolgens een middel zoekt om dat gevoel toe te dekken en juist dóór het gebruiken van dat middel je negatieve zelfbeeld vergroot. Die negatieve spiraal zie je ook als je aan het piekeren bent. Vaak probeer je een probleem op te lossen door nóg meer te piekeren - wat het probleem juist verergert.

Op een nog veel ingrijpender manier zijn we verslaafd aan denken, aldus Geurtz. Je gedachten creëren volgens hem namelijk een schijnwerkelijkheid, met een subjectief ik-bewustzijn en een objectieve buitenwereld. En haast automatisch accepteren we die tweedeling. Dit dualisme ziet Geurtz zo'n beetje als de wortel van alle kwaad, een erfzonde waarin 'alle ellende die zich in een mensenleven voordoet' wortelt.

Geurtz snijdt klassieke filosofische problemen aan: hoe kunnen we tot ware kennis over de wereld komen? Wat is de ontologische status van de 'objectieve' werkelijkheid los van mijn zintuiglijke waarneming ervan? Voor antwoorden op deze vragen verlaat Geurtz het terrein van de filosofie en begeeft hij zich op het spirituele pad. Want de logica, schrijft hij, kan je vertellen waar de grenzen van het denken liggen, maar niet wat dit denken ís.

De oplossing
Je hoeft van Geurtz niet te stoppen met denken, als dat al zou kunnen. Niet je gedachten zelf zijn het probleem, schrijft hij, maar je identificatie met die gedachten. Je moet je geloof in de juistheid van je gedachten leren 'ontmaskeren'. Daar is, meent hij, 'transcendente wijsheid' voor nodig. En training. Geurtz wisselt zijn betoog af met 'contemplaties' die je van je denkverslaving moeten afhelpen. Dat gaat zo: Geurtz draagt je op heel lang naar een kopje koffie te kijken en te denken: zowel dit kopje als mijn geest die zich er een voorstelling van maakt bestaan niet. Er is alleen de ervaring, de 'pure vorm van ervaren'. Zo word je een liefdevolle 'non-duale essentie' gewaar. Geurtz vergelijkt die essentie met het licht van een filmprojector. Dat speelt geen rol in de film maar vormt er wel de bestaansgrond van.

Door deze 'realisatie van de non-dualistische aard' valt je een 'vreugdevolle vrijheid' te beurt, aldus Geurtz. En daar heb je ook praktisch wat aan, want zo kun je van depressies en trauma's afkomen en zelfs gelukkig worden in de liefde.

Een religieus iemand zou bij die 'non-duale essentie' met woorden als 'ziel' of 'God' op de proppen komen, maar Geurtz spreekt liever van een 'niet-waarneembare waarnemer van subject en object'. Hij doet naar eigen zeggen niet aan religie maar aan 'authentieke spiritualiteit'. Het gaat bij die 'non-duale essentie' meer om een perspectief dan om een ding, en wie er in slaagt die ruime, bovenpersoonlijke blik in te nemen, bereikt verlichting.

Mooiste zin

"Zelfs als je al op je sterfbed ligt, is het ergste dat je kan overkomen een serieus genomen gedachte."

Reden om dit boek niet te lezen
Geurtz heeft de irritante neiging de lezer bij het handje te nemen en hem moed in te spreken als hij naar zijn inschatting wel heel moeilijke dingen zegt. 'Houd vol', schrijft hij dan. En soms lijkt zijn hele exercitie één grote oefening in paradoxen. Want wie is de 'ik' eigenlijk die zich niet meer met zichzelf moet identificeren, en is dat niet ook alweer dualistisch? Hoe kun je je ooit zonder een ik-perspectief bewust zijn van het feit dat je je ik-perspectief overstijgt? Dit is taalgymnastiek voor gevorderden. Trouwens, hoe weet je ooit of een ervaring 'direct' is? En hoe weet Geurtz zo zeker dat die non-duale essentie 'liefdevol' is? Verdwijnt het lijden echt door simpelweg de ervaring ervan illusoir te verklaren? Is ook moraliteit een illusie die je door moet prikken?

Reden om dit boek wel te lezen
Ook als dit boek je geïrriteerd of verward achterlaat, ben je je toch maar weer eens bewust geworden van je onverlichte staat van zijn.

Trouw tipt

1. Religie zonder God Theo de Boer en Ger Groot

2. Schuldgevoel Coen Simon

3. Neurofilosofie van de geest (cd) Herman Philipse

4. Tocqueville, profeet van de moderne democratie Andreas Kinneging, Paul de Hert & Stefan Somers

5. Verslaafd aan denken Jan Geurtz

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden