Taalgetto

Ik heb altijd gevonden dat de inheemse elites in het Caribisch gebied de talen van de ex-kolonisators prachtig spreken. Daar hoor je het bloemrijkste Frans, Portugees, Engels en Nederlands.''

Martien Pennings

“Dat geldt trouwens ook voor Afrika, waar de creoolse voorouders van veel Antillianen vandaan kwamen. Hun buitengewone aanleg voor taal moeten veel Antillianen vanuit hun Afrikaanse oorsprong meegekregen hebben. De oude Bantoetalen, de talen van die Afrikaanse voorouders, waren zeker zo ingewikkeld en genuanceerd als de Europese talen. Geen enkele Europese taal heeft meer dan drie geslachten, maar sommige van deze oude Bantoetalen kennen er wel zestien. Die talen zijn voor volwassen Europeanen, hoe lang zij ook onder Bantoes verkeren, niet tot in de finesses leerbaar. Wel voor Europese kinderen, maar kinderen zijn nu eenmaal overal ter wereld talenwonders.

Het omgekeerde geldt in veel mindere mate: een Bantoe kan, ook als volwassene, afhankelijk van verblijfsduur onder de sprekers, ver doordringen in de finesses van een Europese taal. Ik vind alleen al het bestaan van deze Bantoetalen een afdoende argument tegen de stelling die de laatste jaren in Amerikaanse academische studies weer naar voren komt, namelijk dat zwarten toch minder intellectuele vermogens zouden hebben dan blanken en Aziaten.

In de meeste ex-kolonieën, ook in Afrika, is de taal van de vroegere kolonisator de officiële voertaal geworden. Maar op de Antillen kreeg het Nederlands niet de functie van verbindende nationale taal, zoals het Engels en Frans die vervulden op andere Caribische eilanden.

Dat kwam doordat Curaçao in verschillende fases van de geschiedenis te maken heeft gehad met verschillende talen. Oorspronkelijk het Portugees, toen het Spaans en Nederlands. Het Nederlands bleef tot één groep beperkt. Het was de taal van de ambtenaren en de protestanten onder de Nederlandse kolonisten. Door die taalverbrokkeling kreeg het Papiaments een kans te fungeren als lingua franca als 'vrijtaal' die door iedereen begrepen werd. Dit algemene gebruik van het Papiaments werd in de hand gewerkt door het systeem van de 'jaja's', de kindermeisjes die de dagelijkse verzorging deden van jonge kinderen uit de gegoede klassen. Zo groeide ook deze bovenklasse op met het Papiaments. En leerde ermee te koketteren. Aldus werd het Papiaments volkstaal en verbindingstaal tussen elite en lagere klassen.''

“Tegenwoordig is er op Curaçao een aantal politici dat politieke munt probeert te slaan uit deze historisch scheef-gegroeide situatie. Niet alleen in onderwijs, maar ook in de ambtelijke taal, willen zij het Nederlands vervangen door het Papiaments. Zij spelen in op naijlende wrok tegen Nederland, de ex-kolonisator. Zij willen het Papiaments gebruiken waarvoor het niet geschikt is, namelijk het bijbrengen van nieuwe begrippen. Want het Papiaments heeft een veel te klein vocabulaire om de moderne werkelijkheid te kunnen beschrijven. Het is, met al zijn bloemrijke zoetvloeiendheid, een taal verbonden met de slavernij. Dat wil zeggen, een taal ontstaan en ontwikkeld in onvrijheid en daardoor zeer beperkt. Dit punt verdient nadruk: het Papiaments is arm door de slavernij, niet doordat het een 'zwarte' taal is. De echte 'zwarte' talen, de oude Bantoetalen, bewijzen dat.

Kijk eens naar de zogenaamde Papiamentstalige kranten. Om het wereldnieuws te kunnen brengen moet men het gebruikte 'Papiaments' noodgedwongen doorspekken met tal van vreemde woorden, al dan niet vervormd. Het resultaat is een taal die ver afstaat van het echte, gesproken Papiaments. Je moet eens kijken naar 'ver-talingen' van officiële stukken in zogenaamd Papiaments: dat is een ergernis voor iemand die werkelijk van het Papiaments houdt als intieme taal voor de dagelijkse omgang. Lees bijvoorbeeld tegenwoordig de inlichtingen van banken aan hun cliënten, of samenvattingen van Nederlandstalige dissertaties in het zogenaamde Papiaments: een verschrikkelijk koeterwaals.

Je kunt dus de grotere en wat abstractere wereld niet beschrijven in het Papiaments. Maar niet alleen dat. Karigheid kenmerkt zelfs hetgeen men kinderen van de directe leefomgeving kan leren. Bijvoorbeeld: voor alle verschillende geluiden die dieren kunnen laten horen, heeft het Papiaments slechts één woord: grita (=schreeuwen). Zo is het onmogelijk over te brengen dat de doffer de hele middag tegen de duif heeft gekoerd, of dat de krekel tjirpt.

Verder moet worden opgemerkt dat het Papiaments een gesproken taal is en dat er daarom geen officiële schrijfwijze is. Dat resulteert soms in verschillende spellingen voor hetzelfde woord. Zulks werkt vervreemdend voor degene die gewend is zijn nieuws te puren uit Europeestalige teksten.

Het allerbelangrijkste is dit: een klein vocabulaire beperkt het denken, vooral het redenerend denken. Want denken gebeurt vooral met woorden. De buitenwacht, laten we zeggen een Nederlandstalige werkgever die een laaggeschoolde Antilliaan in zijn bedrijf krijgt, spreekt dan al gauw van domheid.

Al jaren zijn er nu op Curaçao geldver-slindende projecten om tot Papiamentstalig onderwijs te komen. Maar na jaren zijn ze nog niet eens in staat gebleken een Papiamentstalig leerboek voor kinderen te produceren. Een van de grootste doordrijvers is Frank Martinus Arion. Hij heeft al sinds 1981 een door de Antilliaanse overheid betaalde baan om die desastreuze Papiamentisering er door te rammen. Terwijl hij zelf in het Nederlands schrijft en ooit openlijk verklaard heeft dat hij het Papiaments lelijk en houterig vindt. Die man heeft nou werkelijk nergens verstand van, want iedere kenner weet dat het Papiaments vooral dushi is: zoetvloeiend.''

“Inmiddels gaat het drama voort van kinderen die, opgezet tegen het Nederlands en al wat Nederlands is, als pubers naar Nederland komen met een bedroevend klein beetje kennis van de Nederlandse taal en uiteraard in Nederland geen werk krijgen, want om werk of een opleiding te krijgen, moet je de taal spreken. Ga het gewoon eens vr gen, dames en heren Papiamentiseerders, aan enigszins bewuste jonge Antillianen die naar Nederland zijn gegaan. Vr g hun wat de grootste handicap is. Zij zullen u antwoorden: slechte kennis van het Nederlands. Daarom komen velen terecht in uitzichtloze situaties en vervolgens in de wereld van drugs en harde straatcriminaliteit. Die beeldvorming slaat terug op Curaçao, dat een slechte naam krijgt, waardoor toeristen en bonafide investeerders worden afgeschrikt.

Het fatsoenlijk spreken van de taal van een cultuurgemeenschap is een essentiële voorwaarde deel te nemen aan die cultuur. Wie de symbolen van een cultuur niet weet te hanteren en daarnaast ook nog deviant of zelfs crimineel gedrag vertoont, valt buiten de groep. En mocht het nu zo zijn dat velen van degenen die dit afwijkend gedrag vertonen, ook nog bepaalde raskenmerken bezitten, dan leidt dit al gauw tot wat tegenwoordig zo gemakkelijk 'racisme' wordt genoemd. Maar het gaat hier om niets anders dan een onterechte generalisatie. Dit is het zogenaamde Pavlov-racisme, genoemd naar het fenomeen dat een hond gaat kwijlen wanneer hij een bel hoort, omdat de tien voorgaande keren dat belgeluid werd gevolgd door vleesverstrekking. Wanneer, naar analogie hiervan, maar vaak genoeg Antillianen zich op een bepaalde manier manifesteren en in het nieuws zijn, zal ook bij de meest verlichte geleerde enige vorm van Pavlov-racisme ontstaan. De taak van overheden en intellectuele elites in deze is dan ook niet om 'racisme' te roepen tegen de bevolking die met bepaald gedrag geconfronteerd wordt en daar dan schande van spreekt, maar het wegnemen van de sociaal-economische oorzaken van culturele en materiële achterstand.

Dus: laat de Curaçaoënaars in het dagelijks leven rustig het Papiaments blijven gebruiken, want het is een melodieuze taal, die identiteit geeft en sociale samenhang bevordert. Maar anderzijds dient men er zich van bewust te zijn dat het te kleine vocabulaire van het Papiaments beperkend werkt voor het denken, omdat in het denkproces woorden nodig zijn om datgene te benoemen waarover men denkt. Het is een taal die in onvoldoende mate mogelijkheden biedt om zich codes van de huidige westerse samenleving eigen te maken.''

“De inheemse elites van de Antillen en Curaçao spraken hun Nederlands doorgaans zo goed dankzij het voortreffelijke taalonderwijs dat zij in hun kindertijd hadden gekregen. Dat was onderwijs gegeven door Nederlandse fraters. Vooral de fraters van Oirschot moeten hier genoemd worden. Deze geestelijken pasten instinctief een methode toe die nu onder leidende taalgeleerden algemeen als de beste wordt gezien, namelijk de onderdompelingsmethode. Kinderen die thuis een andere taal of dialect spreken dan de officiële cultuurtaal waarin zij later maatschappelijk moeten gaan functioneren, worden volgens deze filosofie alleen nog aangesproken in de officiële taal en mogen zich ook alleen nog in die taal uitdrukken. Dat heeft verbluffende resultaten. Noam Chomsky en zijn adepten hebben uitvoerig dit verschijnsel gedocumenteerd van het fenomenale vermogen van kinderen om een taal te leren.

Rond het twaalfde levensjaar, zo leert onderzoek, begint dit vermogen vrij dramatisch af te nemen. Het is dus zaak juist in die lagere-schoolleeftijd met de onderdompelingsmethode toe te slaan. Op de Antillen zou men de kinderen moeten onderwijzen in het Nederlands met daarnaast Engels of Spaans, maar alsjeblieft niet in het doodarme Papiaments. Dat is een taalgetto, dat alleen maar voorbereidt op het echte getto.''

“Voor alle verschillende geluiden die dieren kunnen laten horen, heeft het Papiaments slechts één woord: grita (=schreeuwen). Zo is het onmogelijk over te brengen dat de doffer de hele middag tegen de duif heeft gekoerd, of dat de krekel tjirpt.” Percy Cohen Henriquez, voormalig lid van de Rijksregering te Curaçao en voormalig hoofd van het Bureau Ontwikkelingssamenwerking voor de Antillen, geïnterviewd over een prachtige taal die helaas te ver van de werkelijkheid verwijderd is geraakt.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden