Column

Taal verandert de werkelijkheid niet

Tunahan Kuzu en Selcuk Ozturk tijdens de presentatie van hun nieuwe politieke beweging Denk Beeld anp

'Het woord 'allochtoon' schaffen we af.' Ik weet niet of de voormalige PvdA-afgevaardigden Özturk en Kuzu zich dat vooraf hebben gerealiseerd, maar die zinsnede uit het manifest van hun nieuwe beweging 'Denk' bleek voor de media een kans voor open doel.

Alsof je een woord zomaar kunt afschaffen, schamperden de commentaren. In de de Volkskrant schreef Raoul Dupré, chef van de politieke redactie, een hilarisch stukje vol teloor gegane uitdrukkingen om deze 'albeschikkers' in te wrijven dat de taal helemaal zélf doet wat ze wil.

Daar is op het eerste gezicht weinig tegen in te brengen. Postmoderne Franse denkers, die altijd al hebben gezegd dat de taal sterker is dan haar sprekers, krijgen er alsnog gelijk door. Niet ík spreek de taal, de taal spreekt míj - zo verkondigde de psychoanalyticus Jacques Lacan decennialang. Wanneer een tekst gelezen wordt, is de schrijver ervan 'structureel' dood, voegde Roland Barthes eraan toe. De tekst gaat zijn eigen gang; de bedoeling die er ooit achter heeft gezeten doet er weinig meer toe.

Associaties
Zo gaat het ook met woorden. We hebben ze niet in onze macht. Niet of ze gebruikt worden en niet wat ze betekenen, want hun associaties waaien alle kanten op. Zo hoorde ik in de uitspraak van het 'Denk'-manifest onmiddellijk iets meeklinken wat nooit bedoeld kan zijn. 'En de multiculturele samenleving, die schaffen we af! - riep Hans Janmaat, verre voorloper van Geert Wilders, ooit op de televisie. Hij werd er door de rechter zelfs voor veroordeeld.

Dezelfde formulering, een tegengestelde boodschap - maar in mijn hoofd zijn die twee vanaf nu onverbrekelijk met elkaar verbonden. Simpelweg door de kracht van de taal, die sterker is dan alle intentie. Noem het maar de poëzie die schuilt in de manier waarop de woorden op elkaar rijmen.

De multiculturele samenleving is niet afgeschaft - daarin heeft Janmaat in ieder geval geen gelijk gekregen. Sterker nog, ze is levender dan ooit, al is het langzamerhand wat hachelijk geworden om dat hardop te zeggen. Want met die uitdrukking is wel iets raars gebeurd. Ze is een beetje taboe geworden. Nog maar weinigen durven haar in de mond te nemen zonder schroom of sneer. En daardoor lijkt ze van de weeromstuit te verwijzen naar iets dat óók al niet bestaat.

In het multi-cultidebat zijn we terecht gekomen in een vreemd soort echoland, waarin alles een beetje onwerkelijk geworden is. Mensen 'van elders' zijn niet verdwenen en hun levenswijze mengt zich nog altijd zo goed en zo slecht als het gaat met de autochtone. Maar 'multicultureel' mag het niet meer heten. Dat woord is nu gereserveerd voor de mislukking daarvan.

Allochtoon
Dat is niet vanzelf gegaan. Een min of meer welomschreven politiek programma heeft, geholpen door een paar wereldschokkende gebeurtenissen, dat woord in diskrediet gebracht. Kennelijk kun je de taal dus wèl doelbewust veranderen. Je kunt associaties bijsturen, uitdrukkingen hypen of juist in het verdomhoekje zetten en welbewust op de politieke agenda plaatsen.

Het woord 'allochtoon' is daar zelf een vrucht van, zo schreef Ton den Boom afgelopen woensdag in deze krant. Ooit werd het naar voren geschoven als alternatief voor 'vreemdeling' of 'gastarbeider'. En met succes - althans tot nu toe. Want inmiddels heeft het de oude negatieve associaties gewoon overgenomen.

Taalpolitiek
Zo blijkt de werkelijkheid toch weer sterker dan alle bedoeling. Maar daarmee is die laatste nog niet machteloos. Taalpolitiek blijkt soms te werken, ten goede of ten kwade. Hoe verstikkend ze kan zijn beschreef George Orwell ooit in 1984.

Hoe bevrijdend, blijkt uit het afsterven van een hele reeks scheldwoorden voor mensen van andere oorsprongen, rassen of religies. Ook die ontwikkeling vond vaak plaats onder een zachte maar ferm opvoedende hand van bovenaf.

Taal verandert de werkelijkheid niet. En omgekeerd evenmin. Maar ze beïnvloeden elkaar wel, misschien het ingrijpendst waar het het onopvallendst gebeurt. Alsof het een natuurlijke ontwikkeling was - die het daarmee van de weeromstuit wórdt.

Een opzichtige afschaffing van het woord 'allochtoon' lijkt me dan ook niet zo'n gelukkig idee. Al was het maar vanwege de ironische Janmaat-associaties van het woord 'afschaffing' zelf. Met taal bemoeit de politiek zich liever niet te veel. Ze kan haar beter overlaten aan de samenleving, die tenslotte als enige recht op haar heeft.

Hans Janmaat (overleden in 2002), hier op archiefbeeld, pleitte voor afschaffing van de multiculturele samenleving. Beeld anp
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden