't Landschap zat in haar armen

Het schilderij dat haar bekend maakte leek op een toevallige verflap, nonchalant en onvoltooid, zei ze zelf. Ze schreef er geschiedenis mee.

Ze was nog maar 23 toen ze haar stijl van schilderen vond. Het gebeurde in een opwelling, zonder plan of doel. Pas toen het klaar was, wist ze wat ze had gedaan.

In augustus 1952 was Helen Frankenthaler naar het afgelegen Canadese Nova Scotia gegaan om landschappen te schilderen. Ze werkte soms met waterverf, soms met olieverf aan een reeks van kleine schilderijen, alsof ze aan het trainen was.

Die ervaring was nog vers toen ze terug in New York probeerde het spectaculaire landschap van Nova Scotia te vangen in een groot schilderij. "De landschappen zaten nog in mijn armen", zei ze later. Ze nam een groot stuk onbehandeld schilderdoek van 2 meter 75 bij 2 meter 15 en niette dat op de vloer van haar atelier. Met houtskool zette ze een paar lijnen uit. Vervolgens goot ze vanuit koffieblikken sterk met terpentine verdunde olieverf rechtstreeks op het doek. De hele middag bleef ze die dunne, waterverfachtige kleuren gieten. Ze werkte geconcentreerd maar op haar gevoel.

Toen ze aan het eind van de middag op een ladder klom om het resultaat te bekijken, was het haar nog steeds niet helemaal duidelijk wat ze had gedaan. "Een beetje verbaasd, verrast en geïntrigeerd", beschreef ze later haar gevoel. Ze noemde het werk "Mountains and Sea", bergen en zee.

Het ziet er onvoltooid uit. "Voor veel mensen lijkt het op een grote verflap, nonchalant, toevallig en onaf", zei ze er veel later zelf over.

Het was niet helemaal nieuw wat ze had gedaan. Ze kende de kunstenaar Jackson Pollock die ook verf op een doek goot, maar dat was emailleverf die dik en voelbaar op het doek bleef liggen. Helen Frankenthaler had met haar verdunde olieverf op het niet-geprepareerde doek een heel ander effect bereikt. De kleuren verenigden zich met de vezels. Zo kreeg ze de ijle, waterige schoonheid van Nova Scotia te pakken.

Water had haar altijd geïnteresseerd. Als kind druppelde ze de nagellak van haar moeder in de wastafel om zich te verbazen over de wonderlijke warrelingen van kleur in het water.

Frankenthaler was de jongste van drie dochters in een welgesteld gezin van een rechter en een Duitse immigrante in New York City. Ze groeide op aan de prestigieuze Park Avenue. Op een progressieve Daltonschool kreeg ze les van een Mexicaanse kunstschilder. Ze volgde een kunstopleiding in landelijk gebied in de staat Vermont, maar ze keerde in 1949 terug naar New York City om te gaan schilderen.

Haar vader was gestorven in 1940 en op haar 21ste kreeg ze haar deel van de erfenis. Daardoor is ze nooit een berooid kunstenaar geweest, zeker niet na haar huwelijken, in 1958 met de abstracte schilder Robert Motherwell - die eveneens uit een rijk gezin kwam - en in 1994 met een bankier.

Met Motherwell betrok ze een groot huis in New York, waar ze soms wel honderd mensen te dineren hadden.

Ze hield van dansen en ze kon zich helemaal uitleven toen ze in 1985 op het Witte Huis in Washington werd uitgenodigd voor de ontvangst van het Britse kroonprinselijk paar Charles en Diana. Ze werd de vloer op gevraagd door een verbazend goede danser. "Daar had ik m'n hele leven op gewacht", herinnerde ze zich later. "Hij was geweldig." Maar zijn naam zei haar niets. Bij terugkomst in New York liet ze zijn visitekaartje aan haar assistent zien. 'John Travolta' stond er.

Haar eerste grote schilderij 'Mountains and Sea' bleef nog jaren onbekend, buiten een kleine kring van bevriende kunstenaars, van wie sommigen ook gingen experimenteren met haar vlekkerige stijl. Pas in 1960 kreeg ze haar eerste grote overzichtstentoonstelling in het Jewish Museum in New York. Uiteindelijk werd haar werk wereldwijd geëxposeerd.

'Mountains and Sea' hangt nu in de prestigieuze National Gallery of Art in Washington.

Haar grafische werk is minder bekend. Ze maakte litho's, etsen, zeefdrukken en houtsneden. Het was technisch uitdagend om met de blokken hout de open en vloeibaar ogende kleuren op papier te krijgen, maar ze slaagde erin. Een poging tot beeldhouwen gaf ze al snel op.

Ze heeft altijd ontkend dat ze een methode volgde. "Er zijn geen regels. Laat het schilderij jou leiden naar waar het heen moet."

In de jaren vijftig en zestig was een vrouw als kunstschilder nog uitzonderlijk, ook in de bloeiende kunstwereld van New York. Daar had ze geen boodschap aan. Ook de feministische beweging die in de kunstwereld opkwam in de jaren zeventig, deed haar niets. "Dat was voor mij geen onderwerp. Ik vind het niet erg om een vrouwelijke schilder te zijn. Ik buit het ook niet uit. Ik schilder."

Helen Frankenthaler werd geboren op 12 december 1928 in New York City. Ze stierf in Darien, Connecticut op 27 december 2011.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden