Syrisch-orthodoxe schermutselingen

Een inval in een Hengelose kerk, de excommunicatie van enkele gelovigen in Nederland en België, geruchten over verdwenen gelden, over de rol van de Syrische geheime dienst en over de onverwachte dood van een geestelijk leider in Glane: de Syrisch-orthodoxe gemeenschap maakt woelige tijden door.

Het goede nieuws komt uit Turkije. De kleine groep Syrisch-orthodoxe christenen die nog in dat land woont heeft het stukken beter dan vijf of tien jaar geleden. Dat is mede te danken aan de EU die aan Turkije harde eisen stelt over godsdienstvrijheid, als het land wil toetreden tot de Unie.

De slechte berichten komen uit Europa. Conflicten en affaires teisteren de gemeenschap van Syrisch-orthodoxe migranten, volgens grove schattingen ergens tussen de zestig- en de negentigduizend mensen.

Hoewel ze een succesvolle migrantengroep vormen, kwamen ze de afgelopen tijd toch negatief in het nieuws. In Hengelo deden twee instanties een inval in een Syrisch-orthodoxe kerk, de Sociale informatie en opsporingsdienst (SIOD) en de Sociale recherche Twente. Verdenking: zwartwerken. Het is nog onduidelijk wat die inval heeft opgeleverd.

Van een andere orde is een conflict in België tussen bisschop Hazail Soumi en de Waalse christen-democratische politicus Ibrahim Erkan. Erkan noemt zichzelf theoloog wat hij volgens de bisschop niet is. Erkan heeft de bisschop bij diverse Belgische instanties aangeklaagd wegens financiële malversaties, waarna de bisschop hem uiteindelijk heeft geëxcommuniceerd. De patriarch van de Syrisch-orthodoxe kerk, die in Damascus zetelt, heeft die strafmaatregel inmiddels bekrachtigd.

Er volgden woedende reacties op internet, waar supporters van de geëxcommuniceerde Erkan bisschop Hazail Soumi beschuldigden van middeleeuwse praktijken.

Niet iedereen is onder de indruk van een excommunicatie. Deze strafmaatregel trof het voormalige Enschedese PvdA-raadslid Isa Sumer. Maar levenslange trauma’s heeft hij er niet aan overgehouden. Hij moet zelfs diep nadenken over de reden en wanneer het gebeurd is.

„Het was geloof ik achttien jaar geleden. We hadden een koepel opgericht voor Syrisch-orthodoxe organisaties en daarmee kwamen we in botsing met de kerk”, zegt hij. „Ze hebben toen het hele bestuur geëxcommuniceerd. De bedoeling was dat mensen ons zouden boycotten. Maar ik heb nooit zoveel contact gehad, mensen belden me plat om te horen wat er aan de hand was. Ze gaan meestal excommuniceren als ze zelf een fout hebben gemaakt. Daarna krijgen ze spijt en maken ze het weer ongedaan.”

Conflicten binnen de kleine Syrisch-orthodoxe gemeenschap in Europa hebben doorgaans ingewikkelde achtergronden. De Syrisch-orthodoxen komen vooral uit het grensgebied tussen Turkije en Syrië. Van oudsher is het dezelfde groep, de grens tussen Turkije en Syrië is na de Eerste Wereldoorlog vrij willekeurig getrokken met koloniale linialen. Toch zijn beide groepen, de ’Syriërs’ en de ’Turken’ uit elkaar gegroeid. Dat werkt in Nederland door, evenals oude tegenstellingen tussen familieclans en dorpen.

De conflicten zijn aangescherpt na de dood van bisschop Julius Jeshu Çiçek, eind 2005. De uitvaartdienst, waarbij de dode bisschop op een troon was gezet, was indrukwekkend en exotisch. De beelden gingen de hele wereld over. Indrukwekkend was ook een nalatenschap van de bisschop, de verdwijning van een onbekend geldbedrag, dat in de miljoenen euro's moet hebben gelopen.

Volgens een theorie heeft de bisschop dat bedrag doen toekomen aan Nigeriaanse maffia, die gouden bergen beloofde. Er zouden tussenpersonen zijn opgetreden en een deel van het verdwenen kapitaal zou ergens in België zijn ondergebracht.

Volgens oud-raadslid Isa Sumer stond Çiçek op het punt om precies te vertellen wat er met het geld was gebeurd en wie de tussenpersonen waren. Plotseling overleed hij, in een hotel bij de luchthaven van Düsseldorf. Sumer: „Gezondheidsklachten had hij niet. Er is nooit opheldering gegeven over zijn plotselinge dood.”

Ook bij de geëxcommuniceerde Ibrahim Erkan staat de kwestie van het verdwenen geld centraal. „Bisschop Hazail weet er meer van af en de patriarch in Damascus ook”, verzekert hij. Hij heeft nog een verwijt aan de bisschop, die een Syrische achtergrond heeft en pas na de dood van Çiçek aantrad. Pas toen werd België een apart diocees, daarvoor viel het onder Nederland.

Hazail zou toen eigendommen van de kerk op zijn eigen naam hebben geregistreerd.

Hazail, in een reactie daarop vanuit Brussel: „Wat een onzin! Voorheen stonden diezelfde goederen geregistreerd op de naam van Çiçek, natuurlijk niet als privépersoon maar in zijn hoedanigheid als bisschop. Bij mij is het precies zo. Wat dat geld van Çiçek betreft, ook ik heb gehoord dat de Belgische politie daarvan een deel heeft geblokkeerd. We zien wel. Elke accountant is hier welkom, ik heb sinds mijn aantreden elk papier bewaard. Als je wilt weten of ik mezelf heb verrijkt, dan moet je maar eens komen kijken hoe ik hier woon in Brussel. Ik heb nooit bisschop willen worden. Ik ben een geleerde, ik restaureer oude handschriften. Daar ligt mijn hart. Mij is eerder een paar maal gevraagd om bisschop te worden maar dat heb ik steeds geweigerd. Maar na de dood van Çiçek kon ik dat ik er niet meer onderuit.”

Een van de problemen van Hazail is dat hij een Syrische achtergrond heeft. Daarmee vertegenwoordigt hij een minderheid binnen een minderheid, want ongeveer tweederde van de Syrisch-orthodoxen komt niet uit Syrië maar uit het oosten van Turkije. De ’Turken’, onder wie de ook de geëxcommuniceerde Erkan, volgen met argusogen het gedrag van de leiders van de ’Syriërs’. Ze zijn bang dat die onder een hoedje spelen met de Syrische geheime dienst.

Oud-raadslid Isa Sumer (’Turk’) heeft zich groen geërgerd aan de gang van zaken in Nederland begin dit jaar rondom de herverkiezing van de Syrische president Basjaar Al-Assad. Dat was de gebruikelijke schertsvertoning waarvoor Midden-Oosterse dictaturen berucht zijn.

Basjaar kreeg 97 procent van de stemmen. Ook Syriërs in Nederland mochten aan de voorgekookte herverkiezing meedoen. Sumer: „De Syrische ambassade heeft aan de Syrisch-orthodoxe kerk gevraagd om ruimte beschikbaar te stellen als stembureau. De kerk heeft daar nota bene ja opgezegd. Later is dat weer ingetrokken, het stembureau kwam in een hotel. Maar het blijft te zot voor woorden, mensen die ooit als politiek vluchteling naar Nederland zijn gekomen deden mee aan de herverkiezing van de dictator. Waar blijft dan je geloofwaardigheid? Het ging er precies zo aan toe als in Syrië, mensen die nog niet hadden gestemd kregen een telefoontje. Pure intimidatie van de Syrische geheime dienst, in Nederland.”

Ook bisschop Hazail gaat in op de problemen tussen ’Turken’ en ’Syriërs’ maar vanuit een andere invalshoek. Hazail: „Bij mijn aantreden trof ik een chaos aan. Niemand stoorde zich aan de kerkelijke wet. Met het Midden-Oosten gaat het slecht omdat er geen wet is. Daarom moet er ook in de kerk een wet zijn, anders gaat het ook daar fout.

Vanaf het begin hebben ze me lastiggevallen. Ik denk omdat ik een Syriër ben. Ze hadden liever iemand uit hun eigen clan als bisschop, of iemand met weinig kennis, die de taal van het land niet spreekt. Dan kunnen ze zelf gewoon blijven doen waar ze zin in hebben.

Maar dan hebben ze aan mij een kwaaie, want ik ben beëdigd tolk-vertaler Arabisch en Aramees. Om maar één voorbeeld te geven, de kerk heeft een raad, die noemen we de nationale raad. Volgens de kerkelijke wet moet die elke twee jaar worden vernieuwd waarbij een deel van de leden wordt gekozen en anderen door de bisschop worden benoemd. Ik ontdekte dat die raad al in twintig jaar niet was vernieuwd. Ik ben een man van de wet, zoiets neem ik niet. Çiçek, met alle respect, was er niet tegen opgewassen.

Overigens is het niet zo wonderlijk dat we wat moeilijkheden hebben. We hebben een jong bisdom. Mensen hebben heel diverse achtergronden. Dat moet samensmelten en dat kost tijd. Overigens zou ik nu eindelijk wel weer eens aan mijn eigenlijke werk toekomen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden