'Syriërs zijn harder gaan lachen door alle ellende'

Met gevaar voor eigen leven maakte de Syrische regisseur Djamil een satirische vingerpoppenshow over het regime van president Assad. Hij won er een prijs mee. 'Er bestaat geen betere vorm van verzet dan humor.'

INTERVIEW | GHASSAN DAHHAN

De Syrische kunstenaar en regisseur Djamil ontving vorige week de Prins Claus Prijs voor zijn satirische programma Opperbullebak: Dagboek van een kleine dictator. In de show drijft hij de spot met het regime van president Basjar Assad, maar ook de Syrische oppositie krijgt er soms op humoristische wijze van langs.

Djamil, die uit veiligheidsoverwegingen niet zijn echte naam geeft of met zijn gezicht in beeld wil komen, laat in zijn show vingerpoppen het 'verhaal van Syrië' vertellen. Hij maakt onderdeel uit van het kunstenaarscollectief Masasit Mati, vernoemd naar het stalen rietje waarmee Syriërs hun maté - een soort thee - drinken. Alle zeventien afleveringen zijn te bekijken op Youtube.

Wat wilde u met een vingerpoppenshow bereiken?
"De opstand was acht maanden oud toen ik samen met wat vrienden besloot om een voorstelling te maken. We kenden elkaar van de kunstacademie en hadden het gevoel dat we iets moesten doen. We wilden het regime dwarszitten maar moesten daarbij wel voorzichtig zijn. Veel kunstenaars verdwenen in die tijd onder mysterieuze omstandigheden, wij wilden niet datzelfde lot ondergaan.

"We hadden weinig middelen, maar veel ideeën. Zo ontstond het plan om een vingerpoppenshow op te zetten. Vingerpoppen zijn klein en dus moeilijk te traceren voor de autoriteiten. Een kunstenaar ging aan de slag met de poppen, een designer ontwierp de website waarop de show te zien zou zijn en ik ging het script in elkaar zetten. Met de weinige middelen die we hadden, konden we alsnog onze ideeën verspreiden."

De namen in Opperbullebak zijn gefingeerd. Zo heet Basjar al-Assad in de show Beeshu en krijgt de Baath-partij de naam Baathbooth. Waarom hebt u hiervoor gekozen?
"Beeshu is een koosnaampje voor Basjar. Dictators hebben de gewoonte zichzelf allerlei stoere bijnamen toe te dichten (Assad betekent in het Arabisch 'leeuw', wat de Syrische president de bijnaam 'Leeuw van de Levant' opleverde, red.). Wij willen de waas van onoverwinnelijkheid wegnemen door de president Beeshu te noemen.

"De naam Baathbooth heeft weer een andere reden. Iedere Syriër weet dat Assad slist en dat hij de Arabische s-klank (zoals de th in het Engelse woord 'thing', red.) niet kan uitspreken. Daar maken we in Opperbullebak ook gretig gebruik van.

"In een aflevering bijvoorbeeld woont de als burger vermomde Beeshu een pro-regeringsdemonstratie bij. Een agent bespeurt onraad en spreekt hem aan. Om te bewijzen dat hij een voorstander is van het regime moet hij meelopen met de demonstratie en trouw zweren aan Syrië en de Baathbooth, precies twee woorden die hij niet kan uitspreken. Als Beeshu een poging waagt de woorden uit te spreken, vermoedt de agent dat hij de spot drijft met het regime waarop de vermomde Beeshu met zweepslagen wordt bestraft door zijn eigen mensen."

Opperbullebak is doordrongen van humor, maar de thema's zijn ernstig. Is het niet wrang om grappen te maken terwijl er duizenden mensen omkomen in Syrië?
"Absoluut niet. Er bestaat geen betere vorm van verzet dan humor. Wat wil je dat we doen? Huilen, of dat we de hele dag gaan zeuren over wat er allemaal verkeerd gaat in ons land? Is dat verzet? Dat zou betekenen dat we verloren hebben. Juist in deze periode moeten we lachen.

"Weet u wat zo vreemd is? Door de opstand zijn wij Syriërs meer gaan leven. We ervaren de wereld anders. Wanneer de dood je recht in de ogen aankijkt, dan worden de emoties heftiger. Vriendschappen worden intenser, haatgevoelens vertalen zich in moordlust, zelfs geuren neem je anders waar. Dat geldt ook voor humor. Geloof het of niet, Syriërs zijn harder gaan lachen ondanks, of misschien zelfs door alle ellende."

Zal dat verzet op den duur ook leiden tot de val van Assad?
"Ik denk het wel. Ook al zit hij er nog, de echte macht zit niet meer bij hem of zijn familie. Dat heeft niet zozeer te maken met het feit dat de oppositie sterker is geworden. Wij hebben een ding geleerd in het afgelopen anderhalf jaar: we hebben geleerd 'nee' te zeggen. Nee tegen Assad, nee tegen de islamisten en nee tegen eenieder die zijn wil aan ons wil opleggen.

"Maar gewapend verzet, daar geloof ik niet in. Het is moeilijk om in deze periode je hoofd koel te houden. Er zijn zoveel doden en gewonden, om maar niet te spreken van alle gevangenen die dagelijks worden gemarteld. Een aantal vrienden ben ik kwijtgeraakt omdat zij niet meer geloven in een vreedzame oplossing.

"Voor mij is gewapend verzet een teken van zwakte, want daarmee richt je het politieke debat ten gronde. Nu draait alles om de vraag: wie is de sterkste? Dat is een strijd die Assad kan winnen. Wij willen met onze voorstelling juist het politieke debat reanimeren."

Het lijkt erop dat uw strijd geen succes heeft. Syrië verkeert in een burgeroorlog.
"Ik ben geen optimist. Laat er geen misverstand over bestaan: Syrië heeft nog een heel lange weg te gaan. Maar het feit dat er oorlog is betekent nog niet dat wij zijn afgeschreven. Kijk naar Frankrijk, Duitsland of Nederland; jullie hebben veel bloedigere oorlogen uitgevochten, met elkaar maar ook onderling. Jullie zijn er bovenop gekomen.

"De tegenstellingen onder Syriërs zijn niet zo groot zoals veel media beweren. Wij zijn een volk met veel problemen, maar die zijn niet onoverkomelijk. Dat laten we ook zien in onze voorstelling."

Syrische kunstenaars slachtoffer van geweld
Ibrahim Qashoush (1977-2011) was een Syrische kunstenaar, dichter en brandweerman die zich al vroeg nadat de opstand uitbrak, in maart 2011, tegen het regime uitsprak. Hij werd vorig jaar in een rivier dood teruggevonden. Zijn keel bleek te zijn doorgesneden.

Ali Ferzat (61) is Syrië's bekendste politieke satiricus. In zijn spotprenten neemt hij regelmatig machthebbers onder de loep. Aanvankelijk had hij een vriendschap met Basjar Assad, maar dat veranderde toen de opstand uitbrak en Ferzat de president op de korrel nam. Syrische veiligheidsdiensten namen hem te grazen en braken Ferzads vingers.

Bassel al-Sjahade (1984-2012) was een Syrische filmmaker. Als student aan de Amerikaanse universiteit Syracuse besloot hij om in 2012 naar Homs af te reizen om daar een film op te nemen. Op 29 mei van dit jaar werd hij dodelijk getroffen door een mortiergranaat, waarschijnlijk afgevuurd door het regeringsleger.

De Syrische filmmaker, schrijver en dichter Tamer al-Awam (1977-2012) kwam vorige maand om het leven in de belegerde stad Aleppo. Hij was daar om een documentaire te op te nemen over het Vrije Syrische Leger, toen hij dodelijk werd getroffen door een kogel, waarschijnlijk afkomstig van het regeringsleger.

Personages
Beeshu is een moordlustige leider met kinderlijke trekken. Hij wordt altijd vergezeld door zijn persoonlijke lijfwacht Bullebak. Beeshu schuwt geen enkel middel om zijn positie veilig te stellen. Het mooiste moment van zijn leven was naar eigen zeggen toen zijn vader Hafez overleed. Dat hij het tot president heeft geschopt tegen ieders wil ziet hij als de belangrijkste prestatie van zijn leven.

Bullebak is de rechterhand en sidekick van Beeshu. Hij doet alles wat er van hem gevraagd wordt en kan niet voor zichzelf denken. Bullebak beziet alles vanuit het oogpunt van de staat en knapt alle vuile klusjes op. Hij is nooit naar school gegaan en blonk gedurende zijn leven nergens in uit behalve in zijn loyaliteit aan het regime.

Azad, George, Hurria, Samir en Soad zijn een weerspiegeling van de Syrische maatschappij. Ze dromen allen van een betere toekomst en worden verscheurd door allerlei emoties. Sommigen steunen actief de revolutie met gevaar voor eigen leven, terwijl anderen zich juist liever op de achtergrond houden.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden