Symboliek van de sterke heersers

BELINDA VAN DE GRAAF

Van de week zat ik opeens weer in de collegebank, om me bij te laten praten over de Russische film. Otto Boele, hoofddocent Russische literatuur aan de Universiteit Leiden, was aanbeland bij de jaren twintig, en een proletarische opstand op Mars. We zagen beelden uit het Sovjetepos 'Aelita' (1924), een van de eerste avondvullende sciencefictionfilms. Er werden in die dagen meer films gesitueerd op de rode planeet, vertelde de hoofddocent. Sovjetfilmers wisten wel raad met symboliek.

Het Nederland-Rusland jaar is ook het Eye Filminstituut niet ontgaan. Een selectie uit ruim honderd jaar Russische cinema wordt er omlijst met een collegereeks. De allereerste verfilming van 'Anna Karenina' uit het pre-revolutionaire jaar 1911 is er te zien naast klassiekers als 'Potemkin', 'Solaris' en 'Doctor Zhivago', al werd die laatste Pasternak-verfilming niet gemaakt door een Russische snorremans, maar door Sir David Lean.

Knetterende Sovjetretoriek daar in de nieuwe filmtempel in Amsterdam-Noord. Onder het Stalinisme werd uitgepakt met historische films over sterke heersers, zodat Stalin iets had om zich aan te spiegelen. Eisensteins genie school erin dat hij netjes spektakelstukken over een 13de eeuwse vorst en een 16de eeuwse tsaar leverde, maar niet vergat tussen de regels door kritiek te uiten. Iets wat Stalin in het geval van 'Alexander Nevsky' (1938) niet ontging. Het tweede deel van het historische epos werd jaren in de ban gedaan. Opnamen voor het derde deel gingen verloren.

Russische filmmakers zijn inmiddels verlost van de stalinistische cultuurpolitiek. De jonge Russische regisseur Ilya Khrzhanovsky werkt zelfs aan een van de grootste filmexperimenten in de geschiedenis van de Russische cinema. Op internet doen al enige tijd wilde verhalen over het project de ronde. Op een gigantische filmset, aangekleed in de Sovjetstijl van de jaren vijftig, werkt de regisseur ijverig aan een reconstructie van de totalitaire maatschappij onder Stalin. Een van de dingen die hem bezighoudt is welke invloed onderdrukking heeft op moraal.

Het is de vrije, innovatieve geest van een Russische filmmaker als Khrzhanovsky die haaks staat op het ongedeukte conservatisme van het Kremlin dat niet alleen politieke tegenstanders, maar ook homoseksuelen en milieuactivisten gevangen zet. "Rusland is terug naar tijd van communistische dictatuur", stelde D66-Europarlementariër Sophie in 't Veld deze week.

Zou Poetin eigenlijk een favoriete film hebben? Halverwege het college over de 'homo sovieticus' en zijn droom van een Hollywood aan de Krim, begint de vraag opeens op te spelen. Het is even speuren, maar dan stuit ik toch op de film die in de jonge Vladimir ooit de grote droom van een KGB-loopbaan deed ontvlammen: 'The Shield and the Sword', een obscure, bijna zes uur durende oorlogsfilm uit 1968 over een Sovjetspion die tijdens de Tweede Wereldoorlog infiltreert bij de Duitse geheime dienst.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden