Syberberg: Ludwig, May, Wagner, Hitler

Wie komende zondag zijn hersenen en emoties op de proef wil stellen, kan terecht in De Balie in Amsterdam. Om 13.00 uur begint de vertoning van Hans Jürgen Syberbergs, liefst zeven uur durende, 'Hilter, ein Film aus Deutschland' (1977). Tot nu toe was deze monumentale film alleen in 1983 een paar keer in Nederland te zien.

De inzet van dit gecompliceerde en gevarieerde filmessay is bovenmenselijk hoog. Zonder blikken of blozen werpt Syberberg zich op als Duitslands goede geweten en probeert hij Hitler en de nazi-tijd zowel te verwerken als te overstijgen. Door die 'Trauerarbeit' wil hij de Duitse cultuur bevrijden van fascistische smetten en herstellen in haar klassieke zuiverheid.

Wie 'Hitler, ein Film aus Deutschland' op waarde wil schatten, moet zich het Duitsland van zo'n kwart eeuw geleden voor de geest halen. De zwaar gesubsidieerde 'Neue Deutsche Welle' vierde hoogtij. Regisseurs als Fassbinder, Herzog, Wenders en Syberberg hoefden zich niets aan te trekken van commerciële wetten. Ze hadden alle ruimte om een pijnlijk onderwerp als het fascisme aan de orde te stellen.

Naast Syberberg raakte ook Fassbinder in de ban van het verleden. Film na film liet hij zien dat de Duitse burgerij (nog steeds) fascistische sympathieën koesterde. In zijn extreem avantgardistische films concentreerde Syberberg zich vooral op oude Duitse mythen en archetypen. Die zouden, meende hij, wel eens de voedingsbodem van de fascistische ideologie kunnen zijn.

Tussen 1972 en 1982 maakte hij zes films waarin deze thematiek grondig uitgediept werd. 'Hitler, ein Film aus Deutschland' is dan ook het topje van een ijsberg. Thema's, figuren en mythen uit de andere films keren er in terug. Wie Syberberg goed wil proeven, zou eigenlijk alle films uit zijn zogenaamde 'Graal-cyclus' op zich moeten laten inwerken.

Syberberg begon zijn 'Trauerarbeit' in 1972 met 'Ludwig - Requiem für einen jungfraulichen König'(134 minuten). De gekke koning van Beieren, die een groot bewonderaar was van Wagner, markeert volgens hem het einde van het monarchale, en het begin van het moderne, burgerlijke Duitsland. Het 80 minuten durende 'Theodor Hierneis oder: wie man ehemaliger Hofkoch wird' (1972) is gebaseerd op de memoires van de in 1953 overleden hofkok van Ludwig II. In een eindeloze monoloog vertolkt deze onderdanige fan zijn blinde en slaafse bewondering voor zijn vorst.

In het drie uur durende 'Karl May: auf der Suche nach dem Paradis' (1974) hangt Syberberg zijn onderzoek naar de relatie tussen idool en fan op aan Karl May: de immens populaire schepper van Winnetou en Old Shatterhand. In 1975 maakte Syberberg zijn geruchtmakendste film: 'Winnifred Wagner und die Geschichte des Hause Wahnfried von 1914 - 1975' Maar liefst vijf uur laat hij Winnifred Wagner onbekommerd kletsen over de door haar bewonderde Hitler en Wagner.

In 1976 culmineren deze vier, nauw in elkaar grijpende, films in 'Hitler, ein Film aus Deutschland'. In het voetspoor van de idolen Ludwig, Karl May, Richard Wagner en ondermeer de fans Theodor Heinis en Winnifred Wagner geeft Syberberg daarin vooral aan dat ook Hitler een idool was dat bestond bij de gratie van miljoenen aanbidders.

Om dat te verduidelijken legt Syberberg ondermeer een - wat al te makkelijk - verband tussen het fenomeen Hitler en het medium film. Daarbij spelen idolen en fans immers ook een belangrijke rol. Niet toevallig werd 'Hitler, ein Film aus Deutschland' ook wel 'Hitler in Uns - Wir in Hitler' genoemd. In 1982 rondde Syberberg zijn tien jaar durende 'Trauerarbeit' af met een ruim vier uur durende registratie van een uitvoering van Wagners verlossings-opera 'Parsifal'.

Of zijn poging de Duitse cultuur in zijn voor-fascistische luister te herstellen nu nog overtuigt, betwijfel ik zeer. Vooral door de opkomst van allerlei neo-fascistische en racistische bewegingen in de jaren tachtig en negentig lijkt de tijd van Syberbergs masochistische navelstaren voorgoed voorbij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden